Rehberin bölümleri
Bir koridorun sessiz olmasıyla oradaki insanların sakin olması farklı bilgilerdir. Ses düzeyi, hareket, duygu ve tehlike algısı aynı sözcüğe yüklenirse betimleme belirsizleşir. Aşağıdaki iki kısa sahne, duyuyla gözlenen ayrıntıdan daha geniş bir durum yorumuna nasıl geçtiğimizi gösteriyor.
İki sessiz koridor
Birinci sahnede herkes duyuru panosuna bakıyor; kimse konuşmuyor, bazıları ellerindeki kâğıtları sıkıca tutuyor. İkinci sahnede birkaç kişi kitap okuyor; pencere kenarında biri yavaşça çayını karıştırıyor. İki koridor da sessiz olabilir. Ama ilk sahnede bekleyiş gergin, ikinci sahnede rahat olabilir.
Sessizlik doğrudan ses yokluğu veya azlığıyla ilgilidir. Sakinlik ise bağlama göre hareketin, telaşın veya duygusal yoğunluğun azlığını anlatabilir. İlk sahnenin gergin olduğu da yalnız ellerdeki kâğıtlardan kesin kanıtlanmaz; ayrıntılar yoruma zemin hazırlar. Betimleme ile kesin teşhisi karıştırmamak gerekir.
Ters örneği düşünün
Bir parkta kuşlar ötüyor, insanlar alçak sesle sohbet ediyor ve çocuklar yavaş bir oyun oynuyorsa ortam bütünüyle sessiz değildir. Yine de sakin diye betimlenebilir. Böylece sessizliğin sakinlik için her kullanımda zorunlu olmadığını görürüz.
Bir metni düzenlerken sakin sözcüğünü daha somut ayrıntılarla destekleyebilirsiniz: kimse acele etmiyordu, konuşmalar alçak sesliydi, sıra düzenli ilerliyordu. Bu ayrıntılar okurun yorumu takip etmesini sağlar. Fakat ayrıntı eklemek için olayda bulunmayan davranışlar uydurulmamalıdır. Kurmaca yazarken seçilebilir; gerçek raporda gözleme dayanmalıdır.
Yeni sahne: görünüşten duyguya geçiş
Bekleme salonunda herkes susuyor ve kapıya bakıyor olsun. Bu ayrıntılar sessizliği gösterir; gerginlik yorumuna da zemin hazırlayabilir. Fakat insanlar bir gösterinin başlamasını sessizce bekliyor olabilir. Aynı davranış başka bağlamda farklı duyguya eşlik edebilir.
Bir betimleme yazarken önce duyusal kaydı kurun: Konuşma duyulmuyordu, sandalyeler kıpırdamıyordu, gözler kapıdaydı. Sonra gerekiyorsa anlatıcının yorumunu ekleyin: Bana gergin bir bekleyiş gibi geldi. Bu son ifade, yorumun kime ait olduğunu açık tutar. Her cümleyi belirsizleştirmek zorunda değilsiniz; ama gözlemle yorumu aynı kanıt gücünde sunmayın. Kurmaca anlatıcı insanların düşüncesini biliyorsa farklı bir düzen kurulabilir. Metnin türü ve bakış açısı, sakinlik gibi geniş sıfatların nasıl temellendirileceğini etkiler.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Kimse konuşmuyordu cümlesinden herkes huzurluydu çıkar mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Sessizliğin birçok nedeni olabilir; duygusal durum ayrıca gösterilmeli.
2. Sakin bir müzik çalarken oda sessiz midir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Mutlak anlamda sessiz değildir; ses vardır. Gündelik dilde sessiz sözü az gürültülü anlamında esnek kullanılabilir.
3. Betimlemede duyduğum ile düşündüğümü nasıl ayırırım?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Konuşma duyulmadı gözlemine ayrı, ortam gergin görünüyordu yorumuna ayrı cümle vererek. Yorumun dayanağını da belirtin.
Çalışmadan sonra
Yakın anlamlı sıfatlar için ters örnek üretmek yararlıdır: Sessiz ama gergin bir yer, sesli ama sakin bir ortam. Tek bir sıfatın bütün duyusal ve duygusal bilgiyi taşımasını beklemediğinizde hem okumanız hem betimlemeniz daha kesin olur.
Konuyu genişletmek için Bir Kavramı Ayırt Etme: İşlev, Özellik, Bağlam ve Parça-Bütün rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz