Rehberin bölümleri
Deniz sözcüğü bir kişiye tatili, başkasına yolculuğu, başka birine fırtınayı hatırlatabilir. Bu çağrışımlar sözcüğün bütün anlamı değildir. Kelime çalışmasında kişisel bağlantılar yararlı olabilir; ancak onları herkes için geçerli tanım gibi sunmak karışıklık yaratır. Bir çağrışım haritasını anlam haritasından ayıralım.
İki ayrı harita
Sayfanın bir yanına denizin temel kavram alanıyla ilgili sözcükler yazın: su, kıyı, dalga, tuzluluk. Öteki yana kişisel çağrışımları koyun: yaz, çocukluk, mavi defter, uzun yol. İlk liste de eksiksiz bir sözlük tanımı değildir; fakat nesnenin özellik ve ilişkilerine yönelir. İkinci liste kişinin deneyimine dayanır.
Mavi defter çağrışımı birinin deniz kenarında kullandığı defterden geliyorsa anlamlı bir kişisel bağdır. Başka biri bunu bilmeden bağlantıyı çıkaramaz. Bu yüzden çağrışım oyununda yazarın kişisel bağlantısını tek doğru cevap yapmak adil değildir. Bağlantının paylaşılabilir dayanağı veya açık yönergesi olmalıdır.
Çağrışımı öğrenmede kullanın
Yeni bir kelimeyi kişisel bir sahneyle ilişkilendirmek hatırlama kartını zenginleştirebilir. Fakat kartın arka yüzünde doğru anlam ve bağlam ayrıca bulunmalıdır. Sahne yanlışsa kelimenin kullanımı da yanlış öğrenilebilir.
Örneğin kıyı sözcüğünü yalnız kumlu plajla ilişkilendirmek, kayalık kıyıları dışarıda bırakabilir. Çağrışım bir giriş kapısıdır; kavramın bütün örneklerini sınırlayan kural değildir. Çalışmanın sonunda kişisel bağlantıyla genel özelliği farklı renklerde işaretlemek bu sınırı görünür tutar. Hiç çağrışım kuramayan kişiyi de başarısız saymayın; yöntem herkes için aynı biçimde çalışmak zorunda değildir.
Ortak çağrışım ile zorunlu özellik
Deniz denince mavi düşünmek yaygın olabilir. Ancak bu çağrışım denizin her koşulda aynı tonda göründüğü veya mavi görünen her şeyin deniz olduğu anlamına gelmez. Gökyüzü de mavi çağrıştırabilir; renk tek başına kavramı seçtirmez.
Bir çağrışım zinciri yazın: deniz → yolculuk → tren → istasyon. İlk ve son sözcük arasında doğrudan bir tanım ilişkisi yoktur; bağlantı ara adımlarla kurulmuştur. Bu zinciri bir başkasına yalnız son sözcükle tahmin ettirmek tek cevaplı bir soru değildir. Birçok farklı başlangıç mümkün olabilir. Etkinlik açık uçluysa bağlantıların açıklanması yeterli olabilir. Tek cevap isteniyorsa ortak metin veya ek ipucu gerekir. Çağrışımın yaratıcı gücünü korurken onun kanıt ve tanım yerine geçmediğini açık tutmak, kelime oyununu daha adil hale getirir.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Deniz bana tatili hatırlatıyor cümlesi tanım mıdır?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Kişisel veya yaygın bir çağrışımı anlatır; denizin ne olduğunu tek başına tanımlamaz.
2. Kıyı yalnız kumlu yer midir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Kumlu plaj bir örnektir; kayalık kıyı da vardır. Örnek kavramın bütün sınırı değildir.
3. Çağrışım sorusunda tek cevap ne zaman daha adil olur?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Bağlantıyı seçtiren ortak metin veya açık ölçüt varsa. Yalnız yazarın özel anısına dayanıyorsa yeterli bilgi yoktur.
Çalışmadan sonra
Kelime kartınızda anlam, örnek cümle ve kişisel çağrışım için ayrı alan açın. Böylece çağrışımın hatırlatıcı gücünden yararlanırken onu sözcüğün yerine geçen eksik bir tanıma dönüştürmezsiniz.
Konuyu genişletmek için Bir Kavramı Ayırt Etme: İşlev, Özellik, Bağlam ve Parça-Bütün rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz