Rehberin bölümleri
İki nesnenin benzer görünmesi aynı işi yaptıklarını, bir kelimenin aynı yazılması da her cümlede aynı şeyi anlattığını göstermez. Bu rehber nesne karşılaştırmasıyla başlayıp bağlama göre anlam seçmeye uzanır. Her adımda hangi özelliğin gerçekten ayırt edici olduğunu ve hangi sonucun verilen bilgiden çıkmadığını göstereceksiniz.
Karşılaştırmanın düzeyini seçin
Bir saati incelerken işlevi zaman göstermek, görünüşü yuvarlak olmak, parçası akrep veya ekran olabilir. Bunlar aynı tür özellik değildir. “Yuvarlak olduğu için saattir” çıkarımı, pek çok başka yuvarlak nesneyi de aynı sınıfa alır. “Zaman gösteriyor” bilgisi ise adayı daha anlamlı biçimde daraltır.
Benzerlikten söz ederken hangi bakımdan benzendiğini yazın. Aynı renk iki kart, aynı fiziksel kart değildir. Aynı model iki kupa da ayrı nesnelerdir. Tür, model, özellik ve tekil nesne düzeylerini karıştırmak tanım sorularında gereksiz adaylar üretir.
Kelimeye geçtiğinizde aynı dikkat bağlama uygulanır. “Ağ” sözü balıkçılık ve bilgisayar cümlelerinde farklı ilişkiler kurabilir. Konuyu fark etmek yetmez; çevredeki eylem ve nitelemeler hangi anlamın kastedildiğini gösterir.
İşlev ve görünüş
Aynı işi gören nesneler farklı görünebilir. Tanım, işlevi soruyorsa yalnız renk ve biçimden hareket etmek adayları yanlış biçimde daraltabilir.
Neye benziyor, ne yapıyor?
Bir saat yuvarlak, kare veya sayısal ekranlı olabilir. Zamanı göstermesi işlevle, biçimi görünüşle ilgilidir. “Yuvarlak eşya” tanımı saat kadar tabak ve topu da düşündürür.
Görünüş bilgisi gereksiz değildir; ayırt edici olduğu yerde işe yarar. Sorun onu işlevin yerine geçirmek veya bütün örneklere zorunlu kılmaktır. “Üzerinde rakamlar var” ifadesi de tek başına saat için yeterli olmaz.
Alıştırma: İşlev ve görünüş
“Kâğıtları bir arada tutan küçük metal araç” tanımı için ataş ve zımba adaylarını karşılaştırın. Hangisini seçtirecek ek ayrıntılar yazabilirsiniz? Renk gibi her iki adayda da bulunabilecek bilgiyle yetinmeyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Kâğıdı delmeden, bükülmüş tel yapısıyla tutar” ataşı; “metal teli kâğıttan geçirip uçlarını kıvırır” zımbalama aracını öne çıkarır. İki adayın ortak işlevi bulunduktan sonra işlemin nasıl yapıldığı ayırıcı hâle gelir.
Ayrıntı ve özellik
Bir nesnenin özelliği her zaman onu tek başına tanıtmaya yetmez. Bir ayrıntının işe yarayıp yaramadığını, adaylar arasında neyi elediğine bakarak sınayın.
Özellikleri sırayla ekleyin
“Kırmızı bir eşya” çok geniştir. “Yazı yazmak için kullanılan kırmızı bir araç” daha dar, “ucunda silgisi bulunan ahşap gövdeli yazı aracı” ise başka bir ayrım sunar. Yine de her özellik bütün kurşun kalemlerde bulunmaz.
Alıştırma: Ayrıntı ve özellik
“Yuvarlak, mavi, duvara asılan, zamanı gösteren eşya” tanımında hangi bölüm saat adayını en çok destekliyor? Renk ve biçim kaldırılırsa cevap değişmek zorunda mı? Farklı biçimli bir örnek düşünün.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Zamanı gösterme işlevi en güçlü ayrımdır. Renk ve yuvarlaklık kaldırılınca saat cevabı zorunlu olarak kaybolmaz; kare bir duvar saati de olabilir. Tür tanımında örneğe özgü süsleri temel şart yapmayın.
Benzerlik ve özdeşlik
İki kupanın rengi ve biçimi benzer olabilir. Bundan onların tek bir nesne olduğu sonucu çıkmaz. Benzerlik, hangi özelliklerin karşılaştırıldığını ister.
Hangi bakımdan aynı?
Masada iki beyaz kupa bulunuyor. Birinin kulpunda çizik var, diğerinde yok. Renk bakımından eşleşmeleri her özelliklerinin eşleştiği anlamına gelmez. “Aynı kupa” ifadesi de bağlama göre aynı model veya gerçekten tek nesne anlamında kullanılabilir.
Açık bir karşılaştırmada ölçüyü belirtin: Aynı renk, aynı hacim, aynı üretim modeli. “Birebir aynı” gibi güçlü sözler, hangi düzeyde eşitlik arandığını söylemeden yanıltıcı kalabilir.
Alıştırma: Benzerlik ve özdeşlik
İki kartın üzerinde aynı harf, fakat farklı seri numarası var. Harf, kart modeli ve fiziksel nesne bakımından üç ayrı karşılaştırma cümlesi yazın. Bilmediğiniz üretim bilgisi için kesin yargı kurmayın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Harfleri aynı; fiziksel kartlar iki ayrı nesne; modellerinin aynı olup olmadığı verilen bilgilerden bilinmiyor. Seri numaralarının farklı oluşu, üstlerindeki harfin de farklı olması gerektiğini göstermez. Her özellik kendi verisiyle değerlendirilir.
Parça ve bütün
Kapak kitabın parçasıdır; kitabın bütün işlevlerini tek başına taşımaz. Bir parçanın özelliğini bütüne yayarken hangi adımı attığınızı kontrol edin.
Parçanın bilgisi nereye kadar gider?
“Kitabın kapağı sert” sözü içindeki bütün sayfaların sert olduğunu söylemez. “Kitap ağır” yargısı da tek bir sayfanın aynı ağırlıkta olduğunu göstermez. Özellik, ait olduğu düzeyle birlikte okunur.
Gündelik dilde parça adıyla bütünü kastettiğimiz kullanımlar bulunabilir. Bu tür anlatımlar bağlam içinde anlaşılır; nesnelerin gerçek yapısını açıklayan tanımla aynı işlem değildir. Bir oyun sorusu mecazı istiyorsa bunu belirgin kılmalıdır.
Bir nesne tanımında “bölüm”, “öğe”, “bütün” ve “topluluk” sözlerini işaretleyin. Kitaplık ile kitap, orman ile ağaç gibi çiftlerde ilişki yönünü ters çevirmek cevabı değiştirir.
Alıştırma: Parça ve bütün
- “Bu bisikletin tekeri kırmızı; demek bisikletin her parçası kırmızı.”
- “Takım maçı kazandı; demek her oyuncu gol attı.”
Her çıkarıma, ilk bilgiyi doğru bırakıp sonucu yanlış yapan bir örnek kurun.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Bisikletin gövdesi siyah olabilir. Maçta yalnız bir oyuncu gol atmış olabilir. Bütünün kazandığı bir başarı, her parçanın aynı katkıyı yaptığı anlamına gelmez. Verilen bilgi, genişletilmiş sonucu zorunlu kılmıyor.
Bağlam ve konu
Bir metnin konusu oyunsa, içindeki her kelime oyun terimi olmaz. Kelimenin yakın çevresi, yani bağlam, anlamı daha dar biçimde seçer.
Aynı konu içinde farklı anlamlar
Oyun salonunu anlatan bir paragrafta “kapı açık”, “açık renk masa” ve “açık bir kural” sözleri bulunabilir. Konu aynı kaldığı hâlde açık kelimesinin anlamı değişir. Kapının durumu, rengin tonu ve kuralın anlaşılabilirliği farklı özelliklerdir.
Konu, metnin genel olarak ne hakkında olduğunu söyler. Bağlam ise belirli ifadenin çevresindeki ilişkileri ve kullanım koşullarını kapsar. “Oyunla ilgili” bilgisi tek başına hangi açık anlamının kullanıldığını seçtirmez.
Alıştırma: Bağlam ve konu
- “Bunu açıkça söyledi.”
- “Mağaza bugün açık.”
- “Açık mavi kalemi ver.”
Her cümlede açıkla ilgili ifadenin yerine, anlamını koruyan kısa bir açıklama yazın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Birincide gizlemeden veya anlaşılır biçimde, ikincide hizmet veriyor olma, üçüncüde koyu olmayan ton öne çıkar. Her cümleyi yalnız “kapalı değil” diye açıklamak özellikle renk örneğinde anlamı eksik bırakır.
Terim ve gündelik anlam
Kök kelimesinin bir matematik sorusunda ve bahçe anlatımında aynı anlama gelmesini beklemeyiz. Konu alanı, doğru anlamı seçmenin parçasıdır.
Önce alanı, sonra anlamı bulun
“Fidanın kökü zarar görmüş” bitkinin bir bölümünü anlatır. “Denklemin kökü” ise matematik alanındaki kullanımdır. Kelimenin yazılışı değişmese de cümlenin gerektirdiği bilgi değişir.
Her çok anlamlı kelimeyi otomatik olarak teknik terim saymak gerekmez. Terimleşmiş anlam belirli bir bilgi veya etkinlik alanında kullanılır. “Ağ” hem balıkçılıkta hem bilgisayar alanında farklı ilişkilerle karşımıza çıkabilir.
Alıştırma: Terim ve gündelik anlam
- “Oyuncu perde kapanınca selam verdi.”
- “Güneş gelmesin diye perdeyi çekti.”
- “Üçgenin alanını hesapladı.”
Hangi cümleler belirli etkinlik alanındaki anlamı öne çıkarıyor?
Cevapları ve gerekçeleri aç
İlk cümlede tiyatro bağlamı, üçüncüde geometri bağlamı belirgindir. İkincide gündelik eşya anlamı vardır. “Perde”yi gördüğünüz anda tek bir tanıma kilitlenmek yerine fiil ve çevre kelimelerden alanı belirleyin.
Aynı nesne üzerinde dört açıklama
Bir masa lambası düşünün. İşlevini, görünüşünü, bir parçasını ve ait olduğu eşya sınıfını ayrı ayrı yazın. Ardından yalnız bu lambaya özgü olabilecek iki ayrıntı ekleyin. En son bu ayrıntılar olmadan bir masa lambasını tanıtmayı deneyin.
Örnek karşılaştırma
İşlev çalışma alanını aydınlatmak; görünüş ince gövdeli olmak; parça anahtar veya duy; sınıf aydınlatma aracı olabilir. Kırmızı gövde ve çizik taban belirli örneğe özgü ayrıntılardır. Türü tanıtmak için bunları zorunlu şart yapmayın. Her masa lambası kırmızı değildir; her kırmızı nesne de masa lambası değildir.
Bu etkinliği kelime kartına dönüştürürken “bu örnek”, “bu tür” ve “bu parçanın adı” etiketlerini ayrı yazın. Bir arkadaşınızdan hangi düzeyin sorulduğunu söylemesini isteyin. Kart başka düzeyde de makul cevap üretiyorsa açıklamayı belirginleştirin.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz