Rehberin bölümleri
Bisiklet bir taşıttır cümlesi doğrudur; fakat taşıtın ne olduğunu bilmeyen birine yalnız bisiklet demek her sınırı göstermez. Örnek, kavramı somutlaştırır. Tanım ise hangi özelliklerin birlikte o kavramı kurduğunu açıklamaya çalışır. Bu çalışma, örneklerden kural çıkarırken neyi henüz bilmediğimizi görmeyi amaçlıyor.
Üç örnekten çıkan yanlış kural
Bir öğrenciye otomobil, otobüs ve kamyon resimleri gösterilip bunlara taşıt denildiğini düşünün. Öğrenci Taşıtların hepsi motorludur sonucunu çıkarabilir. Verilen üç örnek bu yanlış genellemeyle uyumludur; fakat bisiklet karşı örneği genellemeyi bozar.
Sorun örneklerin yanlış olması değildir. Örnek kümesinin aynı özelliği sürekli taşıması, zorunlu olmayan bir ayrıntıyı zorunlu gibi gösterebilir. Bir kavramı öğretirken yalnız tipik örnekler değil, sınırları görünür kılan farklı örnekler de seçilmelidir. Örneğin boyutu veya rengi de aynı tür yanlış genellemelere yol açabilir.
Örnek olmayanı neden gösteririz?
Oyuncak otomobil resmi, gerçek otomobille görünüş benzerliğine rağmen farklı bir tartışma açar: Nesne gerçekten taşıma işlevi görüyor mu, yoksa bir taşıtın modeli mi? Bu sınır sorusu, tanımın hangi bağlamda kullanıldığını açıklamayı gerektirir. Gündelik dilde oyuncak taşıt denebilir; sınıflama etkinliğinde gerçek kullanım nesnesi ile modeli ayrı tutulabilir.
Böyle durumlarda tek doğruyu bağırmak yerine etkinliğin ölçütünü yazmak gerekir. İnsan veya eşya taşımak için kullanılan gerçek araçları seçin yönergesi, resim ve model tartışmasını daraltır. Tanımın kapsamı açıklanınca örnek seçimi de daha adil olur.
Yeni sahne: örnek kümesini çeşitlendirmek
Taşıt kartlarına bisiklet ve tekne ekleyin. Artık hepsi motorlu ve hepsi karada gider genellemeleri daha kolay sorgulanır. Bu ekleme, ilk üç örneğin yanlış olduğunu göstermez; kavramın farklı örnekleriyle sınırın daha iyi görüldüğünü gösterir.
Ardından bir nesnenin resmini ve kendisini ayrı kartlara koyun. Soru Taşıt resimlerini seçin ise resim kartı uygundur; Gerçekte insan taşımak için kullanılan nesneleri seçin ise kartın gösterdiği nesneyle fiziksel kartın kendisi ayrılmalıdır. Küçük çocuklarla etkinlikte bu temsil farkı özellikle konuşulabilir. Doğru cevabı belirlerken yazarın zihnindeki düzeyi gizlemeyin. Nesne, model ve resim aynı şey değildir; fakat yönergeye göre aynı nesne sınıfını temsil edebilirler. Sınıflama bu düzeylerden hangisinde yapılıyor, önce onu söyleyin.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Üç kırmızı taşıt göstermek taşıtların kırmızı olduğunu kanıtlar mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Renk örneklerin ortak ayrıntısıdır; kavramın zorunlu özelliği değildir.
2. Bir kavramı tek örnekle anlatmak her zaman yanlış mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. İlk tanışmada yararlı olabilir. Ancak sınır ve genelleme öğretmek için tek örnek çoğu zaman yeterli değildir.
3. Tanıma uymayan örnek bulmak ne işe yarar?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Ölçütü sınar. Tanım yanlış örnekleri de içeri alıyorsa fazla geniş, doğru örnekleri dışlıyorsa fazla dar olabilir.
Çalışmadan sonra
Kavram kartınıza bir tipik örnek, bir farklı örnek ve bir yakın karşı örnek ekleyin. Ardından üçünü de aynı ölçütle açıklayın. Böylece kart, yalnız resim hatırlatan bir araç olmaktan çıkar ve sınırları düşünmeye yarar.
Konuyu genişletmek için Bir Kavramı Ayırt Etme: İşlev, Özellik, Bağlam ve Parça-Bütün rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz