Rehberin bölümleri
Birinin bir işi dile getirmesi, o işi aynı güçle istediği anlamına gelmez. Öneri bir seçeneği değerlendirmeye sunabilir; talep belirli bir isteği daha doğrudan ortaya koyar. Ancak resmiyet düzeyi veya cümlenin kibarlığı tek başına bu ayrımı belirlemez. Bir okuma kulübünün kurmaca notları üzerinden söylenenin işlevine bakalım.
Aynı konu, başka amaç
Seda, gelecek ay kısa bir öykü seçebiliriz dedi. Bu cümle değerlendirmeye açık bir seçenek sunar. Seda, gelecek ayki kitap kararının cuma gününe kadar bildirilmesini istedi cümlesi ise belirli bir sonuç ve zaman bekleyen talebi anlatır.
Bir öneri de güçlü gerekçeler taşıyabilir. Bir talep de nazik bir soruyla ifade edilebilir: Kararı cuma gününe kadar paylaşabilir misiniz? Bu yüzden soru işareti gördüğümüzde cümleyi yalnız bilgi sorusu sayamayız. Bağlam, karşı taraftan hangi eylemin beklendiğini gösterir.
Not tutarken gücü değiştirmeyin
Toplantıda önerilen bir seçeneği Kararlaştırıldı diye yazmak, öneriyi ortak karara dönüştürür. Talep edildi diye yazmak da konuşmacının beklediği sonucu olduğundan daha kesin gösterebilir. Notta konuşma eylemi açık olmalı: Önerildi, değerlendirilecek, istendi veya kabul edildi birbirinin yerine gelişigüzel kullanılamaz.
Sözcük seçimi kişilerin karakterine ilişkin hüküm de taşımaz. Talepte bulunan kişi mutlaka kaba, öneri sunan kişi mutlaka kararsız değildir. Dilsel işlev ile kişilik yorumu birbirinden ayrıldığında metin daha adil ve denetlenebilir olur.
Yeni sahne: nazik biçim, açık beklenti
Toplantı sorumlusu Listeyi bugün paylaşabilir misiniz diye yazsın. Biçim soru olsa da bağlamda bir işin yapılmasını isteyen talep olabilir. Aynı cümle bir yetenek sorgusunda gerçekten yapabilirlik sorusu olarak da kullanılabilir. Bu nedenle yalnız kip ekine bakıp iletişim işlevini kesinleştirmek yeterli değildir.
Not tutarken kimin ne beklediğini açıklaştırın: Sorumlu, listenin bugün paylaşılmasını istedi. Bu aktarım, cümlenin görev bağlamındaki işlevini gösterir. Ancak konuşmacı yalnız teknik imkânı soruyorsa böyle aktarmak anlamı değiştirebilir. Gerekirse niyet sorulur. Öneri, talep ve karar ayrımını bir sertlik cetveli gibi düşünmeyin. Kibar bir talep olabilir; güçlü gerekçeli bir öneri de henüz kabul edilmemiş olabilir. Sonucun gerçekleşip gerçekleşmediği ayrı bir olaydır.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Salona bir masa daha koysak mı? bağlam olmadan kesin emir midir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Öneri veya dolaylı istek olabilir. Kimin kime, hangi görev ilişkisi içinde söylediği önemlidir.
2. Bir önerinin oylanması, kabul edildiğini gösterir mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Oylama bir süreçtir; sonuç ayrıca bilinmelidir.
3. Talep reddedildi cümlesinden talebin gerekçesiz olduğu çıkar mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Reddedilme sonucu gerekçenin niteliğini tek başına belirlemez. Ret nedeni farklı olabilir.
Çalışmadan sonra
Toplantı notunda her cümlenin yanına seçenek, beklenti veya karar etiketi koyun. Etiketler karışıyorsa yazıyı daha kesin hale getirmek için yeni bilgi gerekir. Yalnız daha resmî kelimeler seçmek, anlamdaki belirsizliği çözmez.
Konuyu genişletmek için Bir Kavramı Ayırt Etme: İşlev, Özellik, Bağlam ve Parça-Bütün rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz