Rehberin bölümleri
Her yıl yapılan bir davranışa bazen hemen gelenek deriz. Oysa kişisel tekrar ile bir toplulukta aktarılan uygulama aynı vurguya sahip değildir. Alışkanlık ve gelenek örneklerini ayırırken yalnız kaç kez yapıldığını saymak yetersiz kalır. Davranışı kimlerin sürdürdüğüne ve nasıl aktardığına da bakmak gerekir.
Kişisel tekrar ve ortak aktarım
Mina her sabah çantasını kapının yanına koyuyor. Bu kişisel alışkanlığıdır; davranışı başkalarının da aynı biçimde sürdürmesi gerekmiyor. Bir mahallede komşular her bahar ortak sofrada buluşuyor ve yeni taşınanlara da bu buluşmanın düzenini anlatıyorsa gelenek sözcüğü topluluk içindeki aktarımı öne çıkarabilir.
Her gelenek çok eski olmak zorunda değildir; ancak bir davranışın ilk kez yapılmasıyla yerleşmiş bir gelenek haline gelmesi arasında fark vardır. Bu yıl bir gelenek başlatıyoruz cümlesi geleceğe dönük niyet anlatabilir. O niyetin zaman içinde gerçekten sürdürülüp sürdürülmeyeceği henüz bilinmez.
Sayı tek başına neden yetmez?
Bir kişinin on yıldır aynı kalemi kullanması çok uzun süreli bir alışkanlık olabilir. Buna karşılık kalemi her yeni kulüp başkanına devretmek, paylaşılan anlamı ve aktarımı nedeniyle bir kulüp geleneği olarak anlatılabilir. Aynı nesne iki sahnede farklı ilişki kurar.
Gelenek sözcüğünün kullanımı her olayda keskin bir süre eşiğine bağlı değildir. Beş tekrar alışkanlık, altı tekrar gelenek gibi bir hesap uydurmak kavramı öğretmez. Örnekleri bağlam içinde tartışmak ve topluluk boyutunu göstermek daha açıklayıcıdır. Kelime sorusunda da bu ayırıcı boyut tanımda bulunmalıdır.
Yeni sahne: kişisel başlayan ortak uygulama
Bir kişinin her cuma kulüp defterine kısa bir not yazması önce kişisel alışkanlık olabilir. Zamanla diğer üyeler de sırayla not yazmaya başlar ve yeni üyelere bu uygulama anlatılırsa ortak bir gelenek oluştuğu söylenebilir. Aynı davranışın topluluk içindeki yeri değişmiştir.
Burada tek bir gün veya tekrar sayısı sınırı vermiyoruz. Gündelik dilde yerleşme, paylaşılma ve aktarım birlikte değerlendirilir. Çalışma için davranış, katılanlar ve aktarım yolu başlıkları açın. İlk örnekte yalnız kişi vardır; ikinci örnekte grubun yeni üyeleri de sürece katılır. Böyle bir karşılaştırma, geleneği yalnız eski olmakla eşitlemeyi önler. Öte yandan her ortak yapılan etkinliği otomatik olarak gelenek saymak da kavramı gereksiz genişletebilir. Sürekliliğin gerçekten oluşup oluşmadığını metindeki kanıtla sınırlayın.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Her akşam aynı saatte kitap okumak tek başına gelenek midir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Kişisel alışkanlık olarak anlatmak daha doğrudandır. Topluluk ve aktarım ilişkisi verilmemiş.
2. Bir aile uygulaması hem alışkanlık hem gelenek diye anlatılabilir mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Evet. Bakış açısına göre tekrar yönü veya kuşaklar arası aktarım yönü vurgulanabilir.
3. Yeni başlatılan yıllık buluşma kesinlikle sürecek mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Gelenek oluşturma niyeti, gelecekte gerçekleşmiş süreklilik değildir.
Çalışmadan sonra
Bu sözcükleri çalışırken yalnız ne sıklıkla sorusunu değil kiminle ve kimden öğrenilerek sorularını da ekleyin. Anlam ayrımı çoğu zaman nesnenin görünüşünde değil, davranışın sosyal ilişkilerinde saklıdır.
Konuyu genişletmek için Bir Kavramı Ayırt Etme: İşlev, Özellik, Bağlam ve Parça-Bütün rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz