Rehberin bölümleri
Bir adayı seçmekle bir adayı elemek birbirinin tam karşılığı gibi görünebilir. Oysa bir seçenek elendiğinde geriye hâlâ birden fazla aday kalabilir. Tanımdan kelime bulurken en sık yapılan sıçramalardan biri, yanlış olduğunu gösterdiğimiz adaydan sonra kalan ilk sözcüğü doğrulanmış saymaktır. Kâğıt üzerinde küçük bir oyunla bu farkı inceleyelim.
Üç kart, iki ipucu
Kartlarda fincan, tabak ve sürahi yazsın. İlk ipucu Sıvı koymak için kullanılabilir olsun. Fincan ve sürahi belirgin adaydır; tabak da çok geniş bir yorumda sıvı tutabilir. İkinci ipucu İçeceği başka kaplara dökmek için ağzı ve tutma yeri olan kap olsun. Bu kez sürahi belirginleşir.
Burada ilk ipucunu gereğinden katı okuyup tabağı kesin elemek bile tek başına sürahiyi seçtirmez; fincan durmaktadır. Bir adayın uygun olmaması, başka adayın bütün koşulları karşıladığını göstermez. Seçim için kalan adayın olumlu kanıtı ayrıca gerekir.
Eleme tablosunu nasıl tutmalı?
Her aday için üç olası işaret kullanın: Uyar, uymaz, henüz belirsiz. Her kutuyu yalnız evet veya hayırla doldurmak, yeterli bilgi olmayan durumları gizler. İlk ipucunda tabak için belirsiz notu düşmek gerekebilir; ikinci ipucu daha güçlü ayrım sağlar.
Bir oyunda seçenekler sonlu ve yalnız bir doğru cevap olduğu açıkça belirtilirse son adayın kalması güçlü bir sonuçtur. Açık uçlu kelime sorusunda ise akla gelen üç aday dünyanın bütün adayları değildir. Listenizde tek sözcük kalması, alternatif bulunamayacağını kanıtlamaz. Soru yazarıyla oyuncunun bakışını ayırmak bu yüzden önemlidir.
Yeni sahne: aday listesinin dışı
Tanım için önce fincan ve sürahi düşünmüş olalım. Fincanı eledikten sonra sürahi tek aday gibi görünür. Fakat tanım çaydanlık veya başka bir dökme kabına da uyabiliyorsa zihnimizdeki liste eksiktir. Açık uçlu soruda listeyi biz oluşturduğumuz için onun bütün seçenekleri içerdiğini varsayamayız.
Bu riski azaltmak için son adayın yanına tanımın her koşulunu yazın. Ardından özellikle yakın bir alternatif arayın. Alternatif bulmak doğru cevabı reddetmek değildir; seçimin dayanıklılığını sınamaktır. Çoktan seçmeli soruda verilen seçenekler sınırı daha açık kurar, fakat orada da doğru cevabın tekliği ayrıca denetlenir. Birini eleme gerekçesiyle ötekini seçme gerekçesini ayrı tutmak, sezgisel son adımı görünür hale getirir. Karar hızlı olabilir; gerekçe yine kontrol edilebilir olmalıdır.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Üç adaydan biri elenirse kaç aday kalır?
Çözümü ve gerekçeyi göster
İki. Bir eleme sonucunu tek doğru bulundu diye yorumlamak sayısal olarak da yanlıştır.
2. Bütün adaylar elenirse ne düşünülmeli?
Çözümü ve gerekçeyi göster
İpucu yanlış yorumlanmış, aday listesi eksik veya soruda sorun olabilir. Rastgele bir adayı geri seçmek yerine varsayımlar incelenir.
3. Tek aday kalınca neden yeniden tanımı okuruz?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Adayın bütün koşulları karşıladığını doğrulamak için. Eleme sırasında bir koşul gözden kaçmış olabilir.
Çalışmadan sonra
Eleme notlarını doğru cevabın yerine koymayın. Önce neden bir adayın dışarıda kaldığını, sonra kalan adayın neden içeride olduğunu açıklayın. İki ayrı gerekçe yazabiliyorsanız kararınız yalnız tanıdıklık hissine dayanmıyor demektir.
Konuyu genişletmek için Gözlemden Sonuca: Kanıt, Varsayım, Kesinlik ve Mantık Hataları rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz