Rehberin bölümleri
Bir sonucun akla yatkın gelmesi, bütün dayanaklarının görüldüğü anlamına gelmez. Islak kaldırım, renkli kartlar ve birlikte değişen sayılar üzerinden gözlem, varsayım, gerekçe ve kanıtı ayıracağız. Her örnekte hangi bilginin verildiğini, hangi sonucun eklendiğini ve başka hangi açıklamanın mümkün kaldığını açıkça yazacağız.
İddia tablosunu kurun
Bir kâğıdı dört sütuna ayırın: görülen bilgi, başlangıç kabulü, çıkarılan sonuç, bilinmeyen. “Kaldırım ıslak” görülen bilgiye; “sadece yağmur ıslatır” başlangıç kabulüne yazılır. İkinci satır gerçekte doğru olmayabilir: temizlik aracı da kaldırıma su bırakabilir. Yanlış kabulü açık yazmak hatanın nerede başladığını gösterir.
Kurallı alıştırmada kabulün gerçek hayatta evrensel olması gerekmez; fakat kabulün sınırı söylenmelidir. “Bu oyunda bütün üçgenler mavidir” cümlesiyle gerçek dünyadaki bütün üçgenlere özellik yüklemiyoruz. Çözüm, alıştırmanın verdiği dünyada yapılır.
Kesinlik bildiren “hep”, “mutlaka” ve “bütün” gibi sözleri ayrıca işaretleyin. Dayanak yalnız bir örnek veya birkaç kayıt olduğunda bu sözlerin taşıdığı iddia gereğinden geniş olabilir.
Gözlem ve çıkarım
Kaldırımın ıslak olduğunu görmek, az önce yağmur yağdığını görmekle aynı değildir. İlki gözlenen durum, ikincisi bu durumdan çıkarılan sonuç olabilir.
Gördüğünüzü, düşündüğünüzden ayırın
“Kaldırım ıslak” doğrudan görülen yüzeye ilişkin bir gözlemdir. “Gece yağmur yağmış” ise geçmiş olayı açıklamak için yapılan çıkarımdır. Belediye aracıyla yıkanmış bir kaldırım da ıslak olabilir; alternatif açıklama ilk sonucun kesinliğini sınırlar.
Bu ayrım çıkarımı değersiz kılmaz. İnsanlar çoğu durumda bulgulardan yararlanarak düşünür. Sorun, çıkarımı doğrudan gözlem gibi anlatmak ve aradaki varsayımı gizlemektir.
Alıştırma: Gözlem ve çıkarım
Bir odada açık pencere, yerde devrilmiş saksı ve toprak görüyorsunuz. Üç gözlem ve iki olası açıklama yazın. Açıklamalardan birini kesin gerçek hâline getirmek için hangi ek bilgiye ihtiyaç duyarsınız?
Cevapları ve gerekçeleri aç
Açık pencere, devrilmiş saksı ve yerdeki toprak gözlemlerdir. Rüzgâr veya bir hayvan olası açıklamalardır. Olayın kaydı ya da güvenilir tanıklık ek bilgi sağlayabilir. “Pencere açık olduğuna göre kesin rüzgâr devirdi” sözü kanıtın taşıdığından fazla kesinlik yükler.
Gerekçe ve kanıt aynı şey mi? Kırık fincanı anlatan iki cümle
Bir iddiayı neden ileri sürdüğünüzü açıklamak ile onu destekleyen bulguyu göstermek farklı işlerdir. Kırık bir fincan bu farkı görünür kılar.
İddia, açıklama ve bulgu
“Fincanı kedi düşürdü” bir iddiadır. “Çünkü masaya çıkmıştı” açıklaması bir gerekçe sunar; tek başına olayın böyle gerçekleştiğini kesinleştirmez. “Kamerada kedinin fincana çarptığı görülüyor” ise iddiayı destekleyen somut bir kayıt tarif eder.
Bir gerekçe yanlış varsayıma dayanabilir. Kedi masaya çıkmış olsa da fincanı başka biri düşürmüş olabilir. Bu yüzden “mantıklı geliyor” ile “gösterilebiliyor” aynı güven düzeyinde değildir.
Alıştırma: Gerekçe ve kanıt aynı şey mi? Kırık fincanı anlatan iki cümle
- “Otobüs gecikti; çünkü trafik yoğundu.”
- “Kayıtta otobüsün durağa 12.18’de geldiği görülüyor.”
- “Otobüs hep geç gelir.”
Hangisi açıklama, hangisi kayıt, hangisi geniş genellemedir?
Cevapları ve gerekçeleri aç
Birinci açıklama, ikinci doğrulanabilir kayıt iddiası, üçüncü genellemedir. İkinci cümledeki tek kayıt üçüncü cümledeki “hep” sözünü kanıtlamaz. Yalnız veri bulunması yeterli değildir; verinin hangi iddiayı desteklediği de sorulmalıdır.
Varsayım ve sonuç
Bir düşünme alıştırmasında geçici olarak kabul edilen bilgi ile o bilgiden çıkarılan sonuç aynı satıra yazılmamalı. Kutular bunu denemek için yeterli.
Önce kabulü açıkça yazın
“Bütün kırmızı kutularda kart var” kabulüyle başlayalım. İkinci bilgi, A kutusunun kırmızı olmasıdır. Bu koşullarda A kutusunda kart bulunduğu sonucuna varırız. Ancak bu, gerçek dünyada bütün kırmızı kutuların böyle olduğu iddiası değildir; alıştırmanın kabulüdür.
Ters yönde yürümek aynı sonucu vermez. B kutusunda kart olduğunu öğrenmemiz onun kırmızı olduğunu göstermez; başka renk kutularda da kart olabilir. Sonucu başlangıç bilgisi sanmak, fazladan bir kural eklemeye yol açar.
Bir tanımda “doğru kabul edilen başlangıç düşüncesi” ile “düşünme sonunda varılan yargı” ifadelerini karşılaştırın. Aranan kelimeyi işlem sırasına yerleştirmek iki kavramı ayırır.
Alıştırma: Varsayım ve sonuç
Alıştırma kuralı: Bütün üçgen kartlar mavidir. C kartı üçgendir; D kartı mavidir. C ve D hakkında kesin olarak neleri söyleyebilirsiniz? Her cevapta kullandığınız bilgiyi belirtin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
C mavidir. D’nin üçgen olduğu söylenemez; kural bütün mavi kartların üçgen olduğunu belirtmiyor. Üçgenlik yeterli bilgi sağlıyor ama mavilik ters yönde aynı güvenceyi vermiyor. Bu ayrım yalnız alıştırmadaki kurala dayanır.
Gerekli ve yeterli
Bir özelliğin sonuca ulaşmak için yetmesi ile o sonucun her durumda o özelliği gerektirmesi farklıdır. Bunu kurallı bir kart oyunu üzerinde deneyin.
Kuralın yönünü ters çevirmeyin
Oyunun tek kuralı “Üçgen kartı olanlar içeri girebilir” olsun. Üçgen kart giriş için yeterlidir. Fakat başka kartların kabul edilip edilmediği söylenmediğinden gerekli tek koşul olduğunu çıkaramayız.
“Yalnız üçgen kartı olanlar girebilir” ifadesi sınırı değiştirir: Üçgen kart zorunlu hâle gelir. Yine de başka koşullar bulunup bulunmadığını metnin tamamından kontrol etmek gerekir. Yaş sınırı gibi ayrı bir şart eklenmiş olabilir.
Alıştırma: Gerekli ve yeterli
Kural: “Kutuyu açmak için anahtar ve şifre birlikte gereklidir.” Anahtarı bulan kişi kutuyu mutlaka açabilir mi? Şifreyi bilmek tek başına yeterli mi? Metinde verilmeyen üçüncü bir koşul eklemeyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Hayır; iki koşul birlikte isteniyor. Anahtar tek başına da şifre tek başına da yeterli değil. Alıştırmanın verdiği kurala göre ikisi birlikte olduğunda gereken koşullar sağlanır. Yanıtı gerçek dünyadaki bozuk kilit olasılıklarıyla değiştirmiyoruz.
İlişki ve neden
Yazın hem soğuk içecek satışı hem açık hava etkinlikleri artabilir. Birlikte artmaları, birinin diğerine neden olduğunu tek başına göstermez.
Üçüncü etkeni düşünün
Hava sıcaklığı ve mevsim koşulları iki değişimi de etkiliyor olabilir. İki sayı yan yana hareket ettiğinde aradaki ilişkiyi fark ederiz; neden iddiası kurmak için daha fazla bilgi gerekir.
“Çok oyun oynadığım hafta daha fazla kelime hatırladım” kişisel bir gözlem olabilir. Aynı hafta ders çalışmak veya daha kolay sorularla karşılaşmak da sonucu etkilemiş olabilir. Gözlemi saklamak değil, açıklamayı sınırlandırmak gerekir.
Alıştırma: İlişki ve neden
“Yeni masa lambasını aldıktan sonra deneme puanı yükseldi.” Bu cümleden lambanın puanı yükselttiği kesin çıkar mı? En az iki başka açıklama ve bu açıklamaları ayırmaya yarayacak bir kontrol yazın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Kesin çıkmaz. Daha fazla çalışma veya daha kolay deneme başka açıklamalardır. Benzer zorluktaki çalışmalar, süre ve başka koşulların kaydı daha sağlıklı karşılaştırma sağlar. Tek bir önce-sonra örneği, bütün alternatifleri elemez.
Olasılık ve kesinlik
“Kargo bugün gelebilir” ile “Kargo bugün gelecek” farklı kesinlik taşır. Küçük bir kip değişikliği, okuyucunun beklentisini büyütebilir.
İddianın gücünü kelimeler taşır
“Belki”, “olabilir” ve “muhtemelen” gibi ifadeler aynı kesinlik iddiasını kurmaz. Bunları yalnız gereksiz dolgu sayıp metinden çıkarmak, yazarın söylemediği bir güven düzeyi ekleyebilir.
“Bütün oyuncular bunu bilir” cümlesindeki bütün sözü de güçlüdür. Birkaç kişinin bilmesi, tüm gruba ilişkin sonucu vermez. Daraltılmış “görüştüğümüz beş oyuncu bunu biliyordu” cümlesi bilgiyi sınırlarıyla aktarır.
Kelime tanımında “kesinlikle” ile “çoğunlukla” birbirinin yerine geçmez. Bir aday bazı örneklere uyuyor diye evrensel tanıma uygun sayılamaz. Özellikle istisnası bulunan özelliklerde niceleyiciyi gözden kaçırmayın.
Alıştırma: Olasılık ve kesinlik
Şu cümleyi kesinlik eklemeden kısaltın: “Elimizdeki üç örneğe bakınca bu yöntemin bazı sorularda işe yarayabileceğini düşünüyoruz.” Ardından kapsamı gereksiz yere büyüten bir yanlış özet yazın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Uygun özet: “Üç örnek, yöntemin bazı sorularda işe yarayabileceğini gösteriyor.” Yanlış özet: “Bu yöntem her soruyu çözer.” İkinci özet hem örnek sayısının sınırını hem olasılık bildiren dili siler; kısa olması onu doğru yapmaz.
Kütüphane kapısı ve eksik kayıt
Bir kayıtta şu üç bilgi var: Saat 18.00’de kapı kapalı görünüyor. İçeride ışık var. Bir kişi “Bugün erken kapattılar” diyor. Hangi bilgilerin doğrudan gözlem, hangisinin yorum olduğunu yazın. Ardından erken kapanmayı doğrulamak için hangi ek bilgiye ihtiyaç bulunduğunu belirtin.
Bilginin sınırlarını koruyan çözüm
Kapının kapalı görünmesi ve ışığın yanması gözlenen durumlardır. Erken kapanma yorumu için ilan edilmiş çalışma saati ve o anda kapının kullanım durumu bilinmelidir. Kapı arızası, farklı giriş veya özel etkinlik gibi açıklamalar mümkündür. Bu ihtimallerin varlığı birini doğru ilan etmek için yeterli değildir; yalnız mevcut bilginin kesin sonucu taşımadığını gösterir.
Son cümlenizi iki biçimde yazın: verinin izin verdiği dar açıklama ve gereksiz kesinlik içeren açıklama. Aradaki farkı görebilmek, tanım ve haber okurken de kullanılabilecek bir denetim alışkanlığıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz