Rehberin bölümleri
Bir sayı gördüğümüzde büyüklük, başarı veya değişim hakkında hemen yorum yapabiliriz. Oysa sayının birimi, karşılaştırma noktası ve nasıl elde edildiği bilinmeden yorum eksik kalır. Bu rehber tahmini ölçümden, değerlendirme kuralını sonuçtan, düşük düzeyi düşüşten ve yanlış bilgiyi eksik bilgiden ayırır.
Her sayının yanına yazılacak dört bilgi
| Alan | Sorulacak soru |
|---|---|
| Birim | Saniye mi, kişi mi, doğru cevap mı? |
| Koşul | Hangi görev, hangi süre ve yardım düzeni? |
| Kaynak | Sayıldı mı, ölçüldü mü, tahmin mi edildi? |
| Karşılaştırma | Neye göre daha az veya daha iyi? |
“Bugün altı doğru var” tek başına gelişim cümlesi değildir. Dün dört doğru varsa artış, dün sekiz doğru varsa azalış vardır. Soruların zorluğu ve sayısı değişmişse bu iki sayının doğrudan karşılaştırılması ayrıca sınırlanır.
Veride boş alanı sıfırla karıştırmayın. Cevap süresi kaydedilmemiş bir soru sıfır saniyede çözülmüş sayılmaz. Bu ayrım, eksik bilginin yanlış bir ortalama üretmesini önler.
Veri ve bilgi
“6, 8, 8, 10” bir sonuç dizisidir. Bu sayıların neyi gösterdiğini bilmeden oyuncunun geliştiğini söylemek erkendir.
Sayıya bağlam ekleyin
Sayıların dört turdaki doğru cevaplar olduğunu öğrenelim. Turların aynı zorlukta ve aynı soru sayısında olup olmadığı hâlâ bilinmiyor. Sonucun yükselmesi tek başına kullanılan yöntemin etkisini ayırmaz.
Veriyi anlamlandırmak için birim, zaman, koşul ve soruyu belirtiriz. “Dört ayrı on soruluk alıştırmada doğru sayısı” açıklaması diziyi okunabilir kılar. “Son turda ilkinden dört fazla doğru var” ise veriden elde edilen sınırlı bir bilgidir.
“Veri” ve “bilgi” gündelik kullanımda yakınlaşabilir. Alıştırmadaki amaç katı bir sözlük duvarı kurmak değil, ham sonuçtan anlamlı cevaba geçerken eklenen açıklamaları görmektir. Kaynağı belirsiz bir sayıya gereğinden fazla anlam yüklemeyin.
Alıştırma: Veri ve bilgi
“12, 9, 7” dizisi için üç farklı birim düşünün: saniye, yanlış sayısı, doğru sayısı. Her durumda aşağı yönlü değişimin nasıl yorumlanabileceğini yazın. Yalnız yönü görerek “daha iyi” demeyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Süre azalması hızlanmaya, yanlış azalması daha az hataya, doğru azalması ise daha az doğru cevaba işaret edebilir. Diğer koşullar değiştiyse bunlar bile ek inceleme ister. Aynı sayı yönü farklı sorulara farklı cevaplar verir.
Ölçüt ile ölçüm
“Cevabın tek anlamlı olması” bir seçim ölçütü olabilir. Kaç kişinin doğru cevap verdiğini belirlemek ise ölçüm veya veri toplama işlemidir.
Kuralı ve sonucu farklı satırlara yazın
Bir editör “tanım en az iki bağımsız özelliği açıklasın” diyebilir. Bu, değerlendirmede kullanacağı ölçüttür. On soruda bu koşulu sağlayanların sayısını bulması ise ölçüte göre yapılan incelemenin sonucunu verir.
Ölçütü sonuçtan sonra değiştirirseniz karşılaştırma yanıltıcı olabilir. Önce başarıyı yalnız hızla, sonra doğrulukla değerlendirip iki turu aynı cetvelle ölçmüş gibi anlatmayın. Hangi özelliğe önem verdiğinizi baştan yazın.
“Başarı yüzdesi yüzde 80” bir sonuçtur; yüzde 80’in yeterli sayılıp sayılmayacağı ise ayrıca konmuş bir eşiğe bağlıdır. Sonuç tek başına değerlendirme kuralını içermez.
Alıştırma: Ölçüt ile ölçüm
- “Yazıda en az bir açıklamalı örnek bulunmalı.”
- “On iki yazının dokuzunda örnek var.”
- “Örnek bulunma oranı yüzde 75.”
Hangisi ölçüt, hangileri inceleme sonucudur?
Cevapları ve gerekçeleri aç
İlk cümle ölçüttür. İkinci cümle sayımı, üçüncü cümle sayımdan hesaplanan oranı bildirir. Üçü de yararlı olabilir fakat farklı sorulara cevap verir. Yüzde 75’in yeterli olduğu, ayrıca bir eşik belirtilmeden söylenemez.
Tahmin ile ölçüm
Kavanozda kaç düğme olduğunu göz kararı söylemek ile tek tek saymak aynı bilgi üretme yolu değildir. Sonuçların eşit çıkması yöntemi eşitlemez.
Doğru cevap, doğru yöntem demek değildir
“Yaklaşık elli düğme var” bir tahmindir. Düğmeleri sayıp 48 bulduğunuzda, sayma işlemiyle bir sonuç elde etmiş olursunuz. Önceden 48 demiş olmanız tahmini geriye dönük olarak sayım yapmaz.
Ölçümde hangi özelliğin ve hangi araçla belirlendiği açıklanmalıdır. Düğmelerin sayısını sayar, toplam kütlesini terazide ölçersiniz. “Kavanoz büyük, demek ki ağırdır” sözü ise aradaki malzeme ve doluluk farkını atlayan bir çıkarımdır.
Alıştırma: Tahmin ile ölçüm
Bir kitabın kalınlığını 3 santimetre tahmin edin; ardından cetvelle kontrol ettiğinizi varsayın. Cetvel 2,7 santimetre gösterirse tahmin ile ölçüm arasındaki mutlak fark kaçtır? “Yakındım” ifadesini hangi sayıyla açıklarsınız?
Cevapları ve gerekçeleri aç
Fark 0,3 santimetredir. Yakınlık, yalnız hissedilen başarı yerine bu farkla gösterilebilir. Yine de cetvelin hassasiyeti ve nasıl tutulduğu önemlidir; ölçüm sonucu bulunması, her koşulda hatasızlık anlamına gelmez.
Azlık ve azalış
Bir gün üç kişi oynamış olması tek başına oyuncu sayısının azaldığını göstermez. Azalış söylemek için karşılaştırılacak önceki bir değer gerekir.
Düzey ile değişimi ayırın
Önceki gün bir kişi, bugün üç kişi oynadıysa sayı artmıştır. Önceki gün on kişi oynadıysa düşmüştür. Bugünkü üç sayısı aynı kaldığı hâlde değişimin yönü farklıdır.
“Az” değerlendirmesi de bir beklenti veya ölçek ister. Üç kişilik bir çalışma grubunda üç katılımcı tamamdır; bin kişilik salonda başka anlam taşır. Bağlamı silerek sayıyı övgü veya başarısızlık göstergesine dönüştürmeyin.
Alıştırma: Azlık ve azalış
Üç günün doğru cevap sayıları 4, 7, 6 olsun. Son gün ilk güne göre nasıl, bir önceki güne göre nasıl değişti? Bu diziden “her gün azaldı” sonucu çıkar mı?
Cevapları ve gerekçeleri aç
Son gün ilk günden iki fazla, önceki günden bir azdır. Her gün azalma yoktur; ilk geçiş artıştır. “Son gün düştü” sözü de hangi güne göre olduğunu belirttiğinde daha açık olur.
Hata ve eksik
Bir formda adresin yanlış olması ile boş bırakılması farklı düzeltmeler gerektirir. Hata ve eksik ayrımı, sorunun nasıl giderileceğini de belirler.
Doğruluk ve tamamlık iki ayrı kontrol
“Ankara” yazılması gereken yere “Bursa” yazılmışsa bilgi vardır ama yanlıştır. Alan boşsa gerekli bilgi bulunmamaktadır. Her ikisi gönderimi bozabilir; fakat biri düzeltme, diğeri tamamlama gerektirir.
Bir yazıda kaynak bağlantısı bulunması da tek başına yeterli değildir. Bağlantı yanlış sayfaya gidiyorsa tamamlık kontrolü geçer, doğruluk kontrolü kalır. Tamamlanmış görünen içerikte yanlış bilgi bulunabilir.
Alıştırma: Hata ve eksik
- Başlık alanı boş.
- Başlık var ama metinle ilgisiz.
- Doğru cevap var, harf sayısı yanlış.
Her durumun hangi bilgi eklenerek veya değiştirilerek giderileceğini belirtin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
İlkine başlık eklenir. İkincide başlık metinle uyumlu hâle getirilir. Üçüncüde harf hesabı düzeltilir. “Her şeyi yeniden yaz” demek bu üç farklı ihtiyacı görünmez kılar; soruna özgü düzeltme seçin.
Küçük veri dosyasını yorumlayın
Üç alıştırmada doğru cevaplar 4, 7 ve 6. Her alıştırmada on soru var. İlk ikisinde yardım kullanılmadı; üçüncüde iki cevapta yardım alındı. Hangi gün en çok doğru var? Son gün ilk güne göre nasıl değişmiş? Bu veriden yardımların kesin olarak başarıyı artırdığı çıkar mı?
Sınırlı ve doğru yorum
İkinci gün en çok doğru vardır. Son gün ilk günden iki fazla doğrudur, ikinci günden bir azdır. Yardımın etkisini bu üç kayıttan tek başına ayıramayız; soru içerikleri ve başka koşullar farklı olabilir. Üçüncü günün kaydı yararlıdır, fakat tek bir nedenin kanıtı değildir.
Çalışma ölçütünüz “yeni kelimeyi kendi cümlesinde açıklamak” ise doğru sayısının yanına açıklama kontrolü ekleyin. Var olan sayıyı başka bir hedefin yerine geçirmektense hedefin istediği bilgiyi ayrıca toplayın. Bu tablo gerçek oyuncu istatistiği değil, yorumlama alıştırmasıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz