Rehberin bölümleri
Aynı kavramı farklı okurlara anlatırken doğruluk korunmalı, gereken ayrıntı değişebilmelidir. Basitleştirmek yanlış bilgi vermek değildir; teknik sözcük eklemek de tek başına derinlik sağlamaz. Pusula kavramını üç anlatım düzeyinde ele alarak hangi parçaların sabit, hangilerinin esnek olduğunu inceleyelim.
Üç kısa açıklama
İlk tanışma için: Pusula, hangi doğrultuya baktığımızı anlamaya yardım eden bir araçtır. Biraz ayrıntı isteyen okur için: Manyetik pusula, Dünya'nın manyetik alanından yararlanan göstergesiyle doğrultu bulmaya yardım eder. Daha meraklı okur içinse manyetik kuzey ile haritadaki kuzey arasındaki farkın ayrıca araştırılabileceği belirtilebilir.
Bu cümleler kapsamlı yön bulma veya güvenlik eğitimi değildir. Özellikle pusula her zaman gideceğin yeri gösterir demek yanlış bir basitleştirmedir. Araç bir hedef seçmez. Okur düzeyi değişirken kavramın temel sınırını korumak gerekir. Kısa anlatımda her ayrıntı bulunmayabilir, ama bulunan bilgi yanıltıcı olmamalıdır.
Bilinen sözcükleri varsaymayın
Manyetik sözcüğü açıklanmadan kullanılırsa ikinci sürüm bazı okurlar için daha anlaşılmaz hale gelir. Yalnız daha uzun olduğu için daha iyi değildir. İlk açıklamadan sonra okura kendi cümlesiyle ne anladığını sordurmak, hangi sözcüğün yeni bir açıklama gerektirdiğini gösterir.
Çocuk okura bebeksi bir ton kullanmak veya yetişkin başlangıç okuruna bütün teknik terimleri yüklemek zorunlu değildir. Bilgi düzeyi yaşla bütünüyle aynı şey değildir. Anlatımın hedefi, okurun bir sonraki soruyu sorabilecek kadar doğru bir temel edinmesidir. Bu yüzden örnek, karşı örnek ve sınır bilgisi gerektiğinde birlikte sunulmalıdır.
Okurun kendi açıklamasını dinleyin
İlk açıklamayı okuyan kişi Pusula bize hangi eve gideceğimizi söyler desin. Bu cevap, doğrultu bilgisiyle hedef seçimini karıştırdığını gösterir. Daha çok teknik terim eklemek yerine önce bu ayrımı düzeltin: Hedefi sen seçersin; araç doğrultu hakkında yardımcı bilgi verir.
Başka bir okur manyetik alan sözcüğüne takılabilir. Ona farklı ayrıntı gerekir. İki okurun aynı metinden farklı sorular çıkarması başarısızlık değil, sonraki açıklamanın nereye yönelmesi gerektiğine dair bilgidir. Çalışma formunda anlaşılan çekirdek, karışan ilişki ve sonraki soru alanları açın. Okurun yaşına bakarak bütün ihtiyacını varsaymayın. Kendi cümlesi ve örneği daha doğrudan ipucu verir. İyi uyarlama yalnız kelimeleri küçültmek değil, doğru anlamı kurmak için gereken basamağı seçmektir.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Daha çok terim içeren açıklama mutlaka daha doğru mu?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Terimler yanlış veya ilişkisiz kullanılabilir. Doğruluk ve anlaşılabilirlik ayrı denetlenmeli.
2. Kısa açıklamada bütün ayrıntıları vermemek hata mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Kapsam açık ve verilen bilgi yanıltıcı değilse sade bir giriş yararlı olabilir.
3. Okurun anladığını yalnız Evet cevabıyla ölçebilir miyiz?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Sınırlı bilgi verir. Kendi örneğini veya açıklamasını istemek daha görünür kanıt sağlar.
Çalışmadan sonra
Bir kavram için önce değişmemesi gereken doğru çekirdeği yazın. Ardından okurun ihtiyacına göre örnek ve ayrıntı ekleyin. Böylece sadeleştirme, kavramı bozmak yerine ona ulaşılabilir bir yol açar.
Konuyu genişletmek için Adil Kelime Sorusu Hazırlama: Tanım, Alternatif Cevap ve Düzeltme Dosyası rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz