Rehberin bölümleri
Yüz sözcüğü tek başına görüldüğünde sayı da olabilir, bedenin bir bölümünü de anlatabilir, bir eylem yönergesi olarak da kullanılabilir. Bu örnek, yazılı biçim eşitliğinin anlam eşitliği olmadığını gösterir. Aşağıdaki çalışma sözcüğün kökenini sınıflandırma iddiası taşımaz; cümle içindeki işlevleri ayırmaya odaklanır.
Cümledeki yerini inceleyin
Kutuda yüz kart var cümlesinde yüz, kartların miktarını bildirir. Yüzünde boya lekesi vardı cümlesinde beden bölümü anlamı ve ona eklenen ekler görülür. Kulvar boyunca yüz cümlesi ise uygun bağlamda yüzme eylemine yönelik bir yönergedir. Gerçek spor veya güvenlik talimatı olarak kullanılmaz.
İlk örnekte kartların sayılması, ikinci örnekte lekenin konumu, üçüncü örnekte bir hareketin yapılması söz konusudur. Aynı harfleri görünce tek bir anlamı otomatik çağırmak, özellikle kısa bulmaca ipuçlarında yanlış aday üretir. Önce cümlenin hangi tür bilgi istediğine bakmak gerekir.
Tek ipucu neden yetmeyebilir?
Yüzü gördüm cümlesinde ekli biçim ve eylem, beden bölümünü güçlü biçimde düşündürür. Yine de bağlamda üzerinde 100 yazılı bir karttan söz ediliyorsa konuşmacı yüz sayısını veya yüz numaralı kartı kastediyor olabilir. Dil, nesneleri eksiltili biçimde adlandırabilir. Bu nedenle olağan okuma ile bütün olası bağlamlarda zorunlu okuma ayrı tutulmalıdır.
Başlangıç çalışmasında bu kadar uç olasılıkları her soruya taşımak gerekmez. Ama metin gerçekten iki makul yoruma açıksa bunu görmek önemlidir. İyi bir alıştırma, bağlamı yeterince verip öğrenciyi yazarın gizli senaryosunu tahmin etmeye zorlamaz.
Sayının yazıyla verilmesi ipucu mudur?
Yüz kart masadaydı cümlesinde sayı, ismin önünde miktar bildirir. Masada yüz yazılı bir kart vardı cümlesinde ise yüz, kartın üzerinde görülen yazının içeriğidir. İlkinde yüz kart, ikincisinde bir kart vardır. Aynı sözcüğün cümledeki ilişkisinin değişmesi nesne sayısını da değiştirir.
İki cümleyi resimle göstermeyi deneyin: Birinde çok sayıda kart kümesi, ötekinde üzerinde 100 bulunan tek kart. Ardından resmi kapatıp hangi cümlenin hangisini anlattığını söyleyin. Bu çalışma yalnız yüzün farklı anlamlarını değil, tırnak veya yazılı sözcüğünü kullanmanın işlevini de gösterir. Bir kelime nesne adı olarak mı, metnin içindeki işaret olarak mı kullanılıyor? Bu ayrımı görmeden sayıyı hesaplamak, cümlenin yapısını atlayıp tanıdık kelimeye tepki vermek olur.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Yüz boncuk cümlesinde yüz neyi değiştirir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Boncuk sayısını belirtir; miktar bildirir.
2. Yüzünde sözcüğünü görünce yalnız yüz sayısı düşünmek neden yetersiz?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Ekler ve cümledeki konum beden bölümü anlamını destekler. Harf dizisi tek başına karar verdirmez.
3. Aynı yazılan her sözcüğün tek kökten geldiğini söyleyebilir miyiz?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Bu çalışma köken incelemesi yapmıyor. Biçim benzerliği tek başına etimoloji kanıtı değildir.
Çalışmadan sonra
Anlam kartınızda sözcüğü tek başına bırakmayın. Yanına miktar, konum ve eylem isteyen üç farklı soru yazın. Böylece sözcüğün biçimini tanımakla cümlede yaptığı işi anlamak arasındaki farkı kendi cevaplarınızda görebilirsiniz.
Konuyu genişletmek için Sözlükle Anlam Çözümleme: Eş Anlamlılık, Bağlam ve Çok Anlamlı Kelimeler rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz