Rehberin bölümleri
Alfabetik sıralamada ilk harf aynıysa karar ikinci harfe, gerekirse sonraki harflere geçer. Bütün sözcüğe tek bakışta karar vermek özellikle yakın başlayan kelimelerde hataya yol açabilir. Türkçe alfabenin sırasını kullanan küçük bir dizin hazırlayarak işlemi adım adım görünür kılacağız. Bu bir hız yarışı değil, gerekçeli sıralama çalışmasıdır.
Ortak başlangıçtan sonraki fark
Kale, kalem, kalıp, kapı ve kara sözcüklerini sıralayalım. Hepsi ka ile başlar. Üçüncü harfte l olanlar, p ve r olanlardan önce gelir. Kal grubunda dördüncü harf e olanlar, ı olan kalıptan önce yer alır. Kale, kalemin başlangıcıyla aynıdır; daha kısa sözcük önce yazılır. Sonuç kale, kalem, kalıp, kapı, kara olur.
İşlemin her adımında yalnız ilk farklı konuma bakıyoruz. Sözcüğün anlamı, uzunluğunun genel olarak az olması veya daha tanıdık olması sıralamayı belirlemez. Kısa sözcük önce kuralı da yalnız bir sözcük diğerinin bütünüyle başlangıcıysa uygulanır.
Türkçe harfleri atlamayın
Türkçede c ile ç, g ile ğ, ı ile i, o ile ö, s ile ş ve u ile ü ayrı harflerdir. İki sözcüğü sıralarken bu farkları yok saymak aynı harfi görüyormuşuz gibi yanlış bir sonuç yaratır. Örneğin sal, ser ve şal sıralamasında şal, s ile başlayan grubun ardından gelir.
Bilgisayardaki her sıralama düğmesi aynı dil kuralını uygulamayabilir. Bu yüzden küçük bir elle hazırlanmış referans listesi, bir aracın Türkçe sıralamayı beklediğiniz biçimde yapıp yapmadığını sınamak için kullanılabilir. Aracın sonucunu dil kuralı sanmak yerine ikisini karşılaştırın.
Yakın başlangıçları yan yana sınayın
Kara, karanlık, kare ve kart sözcüklerini sıralayın. İlk üç harf kar ortaktır. Dördüncü konumda a ile başlayanlar, e ve t'den önce gelir. Kara, karanlığın başlangıcı olduğu için önce yazılır. Sonuç kara, karanlık, kare, kart olur.
Bu küçük liste, genel uzunluk kuralının neden yetmediğini yeniden gösterir. Kart dört harfli olduğu halde karanlıktan sonra gelir; karar ilk farklı harfte verilmiştir. Bir dizin hazırlarken bütün listeyi gözle taramak yerine her komşu çift için fark noktasını yazın. Türkçe sıralama kullanan bir araçla sonucu karşılaştırabilirsiniz, fakat araç farklı sonuç verirse nedenini araştırın. Harflerin dil ayarı, büyük–küçük harf işlemi veya işaretler sonucu etkileyebilir. Bu alıştırma yabancı özel adların bütün sıralama kurallarını kapsamaz; seçilen sade sözcük listesinde çalışır.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Kapı ile kalem arasında önce hangisi gelir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Kalem. İlk farklı konum üçüncü harftir; l, p'den önce gelir. Kapının kısa olması sonucu değiştirmez.
2. Gül ile gün nasıl sıralanır?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Gül, gün. İlk iki harf aynı, üçüncü harfte l, n'den önce.
3. Sal, şal, ser listesinin sırası nedir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Sal, ser, şal. Önce s grubu kendi içinde sıralanır, sonra ş ile başlayan sözcük gelir.
Çalışmadan sonra
Bir sıralamayı kontrol ederken iki komşu sözcüğün ilk farklı harfini işaretleyin. Listenin bütününü yeniden ezberlemek yerine her komşu çiftin doğru olmasını sınamak, hatanın nerede başladığını bulmayı kolaylaştırır.
Konuyu genişletmek için Sözlükle Anlam Çözümleme: Eş Anlamlılık, Bağlam ve Çok Anlamlı Kelimeler rehberine geçebilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz