Rehberin bölümleri
Bir renk adı bazen bir nesnenin özelliğini söyler, bazen o nesnenin yerini tutar. Kırmızı kalemi seç ile kırmızıyı seç cümleleri aynı sahnede benzer görevi yaptırabilir. Ancak ikinci cümle nesnenin ne olduğunu bağlama bırakır. Bu çalışmada eksilen adın nasıl tamamlandığını ve nerede belirsizlik doğduğunu inceleyeceğiz.
Nesne görünüyorsa
Masada kırmızı ve mavi iki kalem varsa Kırmızıyı seç yönergesi anlaşılır. Kırmızı sözü, kırmızı kalem yerine kullanılmaktadır. Masada kırmızı kalem, kırmızı defter ve mavi kalem varsa aynı yönerge yeterli ayrım sağlamaz. Renk bilgisi korunur ama nesne türü belirsiz kalır.
Bu fark cümlenin dil bilgisi bakımından bir anda yanlış hale gelmesi değildir. İletişim için gereken bağlamın değişmesidir. Yazarın önündeki nesneleri okur görmüyorsa Kırmızı kalemi seç biçimindeki açık ifade daha yararlı olur. Eksilti, paylaşılan bilgiye dayanır; paylaşılan bilgi yoksa okur tahmin etmek zorunda kalır.
Sözcük türünü tek başına ezberlemeyin
Uzun yolu seçtik cümlesinde uzun, yolun özelliğini belirtir. Uzunu seçtik cümlesinde ise bağlamdaki uzun olan nesnenin yerine geçer. Bu örnekler, bir sözcüğün görevini yalnız sözlük biçimine bakarak her cümlede sabitlemenin neden yetersiz olduğunu gösterir.
Etkinlikte önce nesneleri görünür tutun, sonra aynı yönergeyi nesneleri göstermeden okuyun. Katılımcıların hangi bilgiyi kaybettiklerini söylemelerini isteyin. Bu bir bellek sınavı değil, dilin bağlama ne kadar dayandığını fark etme çalışmasıdır. Doğru cevap için gerekli nesne adı yönergede yoksa oyuncunun hatasını yalnız dikkatsizlik saymayın.
Nesne kümesini değiştirerek deneyin
İlk turda iki kalem gösterin: kısa kırmızı, uzun mavi. Uzunu al yönergesi tek nesne seçtirir. İkinci turda uzun mavi kalemin yanına uzun kırmızı kalem koyun. Aynı yönerge artık iki adaya uyar. Cümle değişmemiş, seçenek kümesi değişmiştir.
Yönergeyi uzun mavi kalemi al diye daraltmak yeni kümede işe yarar. Fakat mavi bir defter de varsa yalnız maviyi al başka bir belirsizlik yaratabilir. Etkinlik sonunda hangi özelliğin hangi kümede ayırıcı olduğunu yazın. Bir sıfatın tek başına güçlü veya zayıf olması yerine, görünen nesneler arasındaki farkı karşılaması önemlidir. Bu düşünce kelime sorularında da geçerlidir: Aynı ipucu, yakın adaylar eklendiğinde yetersiz hale gelebilir. Açıklık yalnız cümlenin değil cümleyle bağlamın ortak özelliğidir.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. İki kırmızı nesne varsa Kırmızıyı al tek hedef seçtirir mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Nesne türü veya başka ayırıcı özellik gerekir.
2. Uzunu seçtik cümlesinde hangi bilgi bağlama kalır?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Neyin uzun olduğu: yol, kalem, ip veya başka bir nesne. Bağlam olmadan kesinleşmez.
3. Her eksiltiyi kaldırmak gerekir mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Paylaşılan bağlam açıksa eksilti doğal ve ekonomik olabilir. Amaç gereksiz tekrar değil yeterli açıklıktır.
Çalışmadan sonra
Bir yönergede özellik adının hangi nesnenin yerine geçtiğini sorun. Cevap herkes için aynıysa ifade yeterli olabilir. Birden fazla makul nesne çıkıyorsa daha fazla sıfat eklemekten önce nesnenin adını açıkça yazmayı deneyin.
Konuyu genişletmek için Sözlükle Anlam Çözümleme: Eş Anlamlılık, Bağlam ve Çok Anlamlı Kelimeler rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz