Rehberin bölümleri
Yapmayın biçimindeki bir yönergeyi ne yapılacağını söyleyerek yazmak çoğu zaman yararlı olabilir. Fakat her olumsuz cümlenin tek bir olumlu karşılığı yoktur. Yasaklanan davranışın dışında birçok seçenek bulunabilir. Kâğıt üzerindeki bir atölye yönergesini dönüştürerek anlamın nerede genişleyip daraldığını göreceğiz.
Tek yasaktan tek emre atlamayın
Çizimleri masada bırakmayın cümlesi, çizimlerin nereye götürüleceğini söylemez. Bunu Çizimleri dolaba koyun diye değiştirmek yeni bir yer belirler. Dolap gerçekten düzenleyicinin istediği yerse düzeltme yararlı olabilir; değilse editör talimat uydurmuş olur.
Çizimleri bitirdiğinizde danışmadaki kutuya bırakın cümlesi hem eylem hem hedef verir. Ancak bu bilgi ilk metinde yoktur ve ayrıca doğrulanmalıdır. Olumlu anlatımın daha uygulanabilir görünmesi, eklenen içeriğin doğru olduğunu kanıtlamaz. Dil değişikliğiyle görev değişikliği birbirinden ayrılmalıdır.
Çift olumsuzluğu sadeleştirin
Katılım zorunlu değildir cümlesi, katılmayın demek değildir. Katılım isteğe bağlıdır biçimi çoğu bağlamda anlamı daha doğrudan karşılar. Herkesin katılması gerekmiyor cümlesi ise herkes için mi yoksa yalnız bazı kişiler için mi zorunluluk olmadığı bakımından bağlama açık olabilir.
Benzer biçimde Kullanılmamış kâğıt getirmek zorunda değilsiniz sözü kullanılmış kâğıt getirmenizi zorunlu kılmaz. Yalnız bir şartı kaldırır. Yönergelerde zorunluluğun yokluğunu zıt eylemin zorunluluğuna dönüştürmemek önemlidir. Bu ayrım, kelime oyunlarında değil sözcüğünü kaçırmaktan daha ince bir kapsam okuması gerektirir.
İzin ile zorunluluk için küçük tablo
Kalem getirebilirsiniz, kalem getirmelisiniz ve kalem getirmeyin cümleleri üç farklı düzen kurar. İlkinde izin veya seçenek, ikincisinde gereklilik, üçüncüsünde yasak öne çıkar. Kalem getirmeniz gerekmiyor ise gerekliliği kaldırır; birinci cümleye yakın bir serbestlik oluşturabilir ama yasak kurmaz.
Tabloda kalem getiren ve getirmeyen iki kişiyi düşünün. Her cümlede hangisi kurala uyar? Bu somut deneme, kiplerin anlamını yalnız eş anlamlı listesiyle öğrenmekten daha açık gösterir. Bağlamda bir güvenlik veya organizasyon gerekçesi varsa izin alanı ayrıca daralabilir; fakat metinde yoksa bunu kendiniz eklemeyin. Olumsuzluğu olumluya çevirirken aynı iki kişinin durumunu yeniden kontrol edin. İzin verilen davranışların kümesi değiştiyse yeni cümle yalnız sadeleştirilmiş bir sürüm değildir.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Kalem getirmeniz zorunlu değil, kalem getirmek yasak demek mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Zorunluluk kaldırılmıştır; yasak konmamıştır.
2. Kapıyı açık bırakmayın için Kapıyı kapatın uygun olabilir mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Belirli bir kapı durumu için çoğu bağlamda uygun olabilir. Yine de kilitleyin gibi ek bir işlem kendiliğinden çıkarılamaz.
3. Sessiz kalmayın sözü mutlaka konuşun mu demektir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Bağlama göre ses çıkarma veya görüş bildirme isteği olabilir. Tek bir eylem biçimini zorunlu saymak için ek bilgi gerekir.
Çalışmadan sonra
Dönüştürdüğünüz cümlede izin verilen ve yasaklanan durumları listeleyin. Eski metinde mümkün olan bir durum yeni metinde dışarıda kalıyorsa yalnız biçim değişmemiştir. Bu kontrol, sadeleştirmenin anlamı sessizce daraltmasını önler.
Konuyu genişletmek için Sözlükle Anlam Çözümleme: Eş Anlamlılık, Bağlam ve Çok Anlamlı Kelimeler rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz