Rehberin bölümleri
Bir sayı kaç tane bulunduğunu, sırada nerede durulduğunu veya kişi başına ne düştüğünü anlatabilir. Bu görevler karıştırıldığında yalnız yazım değil hesap da değişir. Rehber, sayı türünü seçtikten sonra işaret ve ek denetimi yapmayı, gerçek miktarı cümlenin bütününden çıkarmayı çalıştırır.
Önce sayının cevapladığı soruyu sorun
| Soru | Örnek cevap | İlişki |
|---|---|---|
| Kaç kart? | Beş kart. | Toplam miktar. |
| Kaçıncı kart? | Beşinci kart. | Sıradaki konum. |
| Kişi başına kaç? | Beşer kart. | Dağıtım. |
Aynı beş sayısı üç ayrı soruya cevap verebilir. Bu nedenle yalnız rakamı tanımak yetmez. “Beşinci kişiye beşer kart” cümlesini okurken dağıtımın kimleri kapsadığını da denetleyin; yalnız beşinci kişi mi, bütün katılımcılar mı anlatılıyor?
Ondalık gösterimde ise nokta ve virgülün görevlerini kullanılan dilin yazım düzeni içinde okuyun. Birim belirtilmeyen sayıyı kendi kendinize metre, kişi veya kilogram diye tamamlamayın.
Sıra sayısı ile miktarı ayırmak
Bir rafta beş kitap bulunması, beşinci kitabın hangisi olduğunu söylemez. Miktar toplamı, sıra ise düzen içindeki konumu bildirir.
Aynı rakamın iki ayrı sorusu
“Kaç kitap aldın?” sorusunun cevabı beş olabilir. “Hangi sıradaki kitabı aldın?” sorusu ise beşinci cevabını gerektirir. Bu ayrım, tanımda “sayı” gördüğünüzde hemen aynı tür cevap üretmenizi önler.
Rakamla sıra gösterirken “5.” veya “5’inci” biçimlerinden biri seçilir. Nokta ve sıra eki birlikte yüklenmez. Yazıyla anlatırken “yirmi üçüncü” iki kelimedir; uzunluk hesabında sözcük sayısı ile harf sayısını karıştırmayın.
Bir listeyi sondan saymak da sonucu değiştirebilir. “Beşinci” tek başına yönü söylemez; bağlamdaki sıralama esas alınır. Oyun sorusunda sıra yönü önemliyse açıkça belirtilmelidir.
Alıştırma: Sıra sayısı ile miktarı ayırmak
- “Yarışta 4.’üncü oldu” yazımını düzeltin.
- “Dört yarışmacı” miktar mı sıra mı?
- Yedi nesnelik dizide baştan ikinci nesne sondan kaçıncıdır?
Cevapları ve gerekçeleri aç
“4’üncü” veya “4.”; miktar; sondan altıncı. Son soruda toplam yedi konum vardır ve aynı nesnenin iki yönden sıra numaralarının toplamı sekizdir. Bu, kelime anlamını küçük bir düzen üzerinde sınama yoludur.
Üleştirme sayıları
“Herkese üç kart verildi” bir dağıtımı anlatabilir. “Üçer” sözü bu dağıtım ilişkisinin sayı üzerindeki ifadesidir; yazımda da ayrı bir kontrol ister.
Kişi başına düşeni hesaplayın
Beş kişiye üçer kart verilirse toplam on beş kart kullanılır. “Üç kart dağıtıldı” ise toplamı üç olarak da anlatabilir; her kişiye üç düştüğünü kendiliğinden bildirmez. Cümledeki ilişkiyi netleştirin.
Üleştirme sayıları yazıyla gösterilir: “üçer”, “beşer” gibi. “3’er” biçimi kullanmak burada yalnız bir tercih değişikliği değildir; kılavuzdaki yazım kuralına uymaz.
Kelime oyununda “üçüncü” sıra, “üçer” dağıtım, “üç” miktar bildirir. Aynı kökten geldikleri için birini ötekinin yerine seçmek mümkündür ama yanlıştır. Tanımda kimin ne kadar aldığına bakın.
Alıştırma: Üleştirme sayıları
- “Kutulara 4’er kalem koydu” cümlesini düzeltin.
- Altı kutuya dörder kalem için toplam kaç kalem gerekir?
- “Dördüncü kutu” dağıtım mı sıra mı bildirir?
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Kutulara dörder kalem koydu”; yirmi dört kalem; sıra. İkinci cevap bir hesap sonucudur, üçüncü ise sözcüğün anlam görevini belirler. Rakamları görmek bütün soruların aynı tür işlem istediği anlamına gelmez.
Ondalık virgül ve binlik nokta
“1.250” ile “1,250” Türkçe sayı yazımında aynı gösterim değildir. İşaretin yeri, bir metinden çıkaracağınız miktarı değiştirebilir.
Ölçü birimiyle birlikte okuyun
Türkçe bir metinde 1.250 sayısı bin iki yüz elli, 1,25 ise bir tam yüzde yirmi beş olarak okunur. Sayı tek başına değil, “kilogram”, “metre” veya “kişi” gibi birimle birlikte değerlendirilmelidir.
Örneğin “Kumaş 2,5 metre” ifadesinde iki buçuk metreden söz edilir. Bunu 2.500 metreye dönüştürmek bir yuvarlama değildir; bambaşka bir büyüklük yazmaktır. Kopyalanan yabancı dildeki veri farklı işaret düzeni kullanabilir; kaynak dil ve bağlam kontrol edilmelidir.
Kelime sorusunda “kesir”, “ondalık” ve “binlik ayırıcı” aynı tanıma bağlanmamalıdır. Biri sayı türünü, biri gösterim biçimini, biri de okunabilirliği destekleyen işareti anlatabilir.
Alıştırma: Ondalık virgül ve binlik nokta
- Üç bin kırkı rakamla yazın.
- Üç buçuk litreyi rakam ve birimle yazın.
- “1.200 kişi” ifadesini sözle okuyun.
Cevapları ve gerekçeleri aç
3.040; 3,5 litre; bin iki yüz kişi. İkinci örnekte virgülün iki yanındaki rakamları bağımsız iki sayı gibi okumayın. “3,5” ifadesinin 35 anlamına geldiği bir yorumda ayırıcı kaybolmuş demektir.
Kart dağıtımı ve malzeme listesi
Altı kişiye dörder kart dağıtılacak. Kart paketi 30 kart içeriyor. Ayrıca her kişi 1,5 metre şerit alacak. Üç şeyi hesaplayın: dağıtılan toplam kart, kalan kart ve gereken toplam şerit. Sonra “dördüncü kart” ifadesinin bu hesapta neden kişi başına miktarı anlatmadığını açıklayın.
Hesap ve dil denetimi
24 kart dağıtılır, 6 kart kalır; 9 metre şerit gerekir. Dörder kişi başına miktarı, dördüncü ise bir sıra konumunu belirtir. 1,5 metre bir buçuk metredir. Virgülü silerek 15 metre okumak sonucu on katına çıkarır. İşlemlerden önce birimi ve ilişkiyi yazmak bu iki hatayı görünür kılar.
Bu alıştırmayı yeni sayılarla tekrar kurun; cevap anahtarındaki sayıları ezberlemek yerine aynı ilişkileri koruyun. Üleştirme sayısını yazıyla, miktarı uygun gösterimle ve birimi eksiksiz yazdığınızı ayrıca kontrol edin.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz