Rehberin bölümleri
Büyük harf ve kesme işareti iki ayrı yazım kararıdır. Bir kelimenin özel ad olması, her ekinin aynı biçimde ayrılacağı anlamına gelmez. Kurumun tam adı, kısaltması, yer adı, o yerden türetilen kelime ve belirli tarih kullanımları bu dosyada karşılaştırılıyor.
Bir adı nasıl kullandığınızı işaretleyin
İlk sütuna adın tam yazımını, ikinciye kullanılan biçimi koyun. Türk Dil Kurumu tam ad, TDK kısaltmadır. Ankara yer adı, Ankaralı o yerle ilişki kuran türemiş kelimedir. Aynı varlıktan söz edilmesi, bu biçimlerin aynı ekleme kuralına girmesini zorunlu kılmaz.
Bir tarih duyurusunda belirli gün ve ay bilgisinin bulunup bulunmadığına bakın. Kalıcı metinlerde yalnız “bu cuma” demek, metnin okunacağı gün değiştiğinde belirsizlik yaratabilir. Tam tarih yazmak hem anlamı hem yazım denetimini kolaylaştırır. Örnek duyurular burada yazım çalışması içindir; gerçek etkinlik ilanı değildir.
Kısaltmalara ek getirmek
Bir kısaltmaya gelen eki seçerken gözünüzdeki son harf kadar seslendirme biçimi de önemlidir. TDK ve NATO aynı yolla okunmaz.
Önce yüksek sesle okuyun
TDK harf adlarıyla okunur; bu nedenle “TDK’nin” yazılır. NATO kelime gibi okunduğundan “NATO’nun” biçimi kullanılır. İki örneği aynı son ses varsayımıyla eklemek yazımı bozar.
Küçük harfle yazılan ölçü kısaltmalarında farklı ayrıntılar vardır. “kg’dan” örneğinde kilogram sözünün okunuşu esas alınır. Bu yazı bütün kısaltma türlerinin listesini vermek yerine üç karşılaştırma üzerinde durur.
Kelime oyununda kısaltma cevap kabul ediliyorsa, harflerin telaffuzu ile karşılanan tam adın birbirinden ayrıldığı açık olmalıdır. “TDK” üç harftir; açılımının üç kelimeden oluşması harf sayısını değiştirmez.
Alıştırma: Kısaltmalara ek getirmek
- “TDK’ya” biçimini denetleyin.
- “NATO’ye” biçimini düzeltin.
- “kg’den” yazımı hangi okunuş yüzünden sorunludur?
Her cevapta yalnız eki değil seslendirdiğiniz biçimi de söyleyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“TDK’ye”, “NATO’ya”, “kg’dan”. TDK sonundaki harf “ke” adıyla, NATO sonundaki o sesiyle, kg ise kilogram sözüyle değerlendirilir. Görünen son harfe tek tip ek yapıştırmak yeterli yöntem değildir.
Kurum adlarında kesme
Kurumun tam adı ile kısaltmasına ek getirirken aynı kesme düzeni kullanılmaz. Bir örneğin yazımını ötekine kopyalamadan önce adı nasıl yazdığınızı görün.
Tam ad ve kısaltmayı iki sütunda inceleyin
“Türk Dil Kurumunun” biçiminde tam kurum adına gelen ek kesmeyle ayrılmaz. “TDK’nin” biçiminde ise kısaltmaya gelen ek ayrılır. Her ikisinde aynı kuruma gönderme yapılması yazımın aynı olmasını gerektirmez.
Bir metinde “kurum adı özel addır, öyleyse her eki ayırırım” kestirmesi bu ayrıntıyı kaçırır. Kurallar adın türüne ve kullanımına göre farklılaşabilir. Kuşkulu bir örnek, benzer görünen bir kişi adından hareketle düzeltilmemelidir.
Alıştırmada önce adın tamamını mı kısaltmasını mı kullandığınızı işaretleyin. Sonra ekin okunuşunu kontrol edin. Böylece kesme ve ünlü seçimi iki ayrı küçük adıma dönüşür.
Alıştırma: Kurum adlarında kesme
- “Türk Dil Kurumu’nun sözlüğü”
- “TDKnin sözlüğü”
- “Ankara Üniversitesinde okuyor”
Gerekli düzeltmeleri yapın; doğru olanı değiştirmeyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Türk Dil Kurumunun sözlüğü”, “TDK’nin sözlüğü”. Üçüncü örnekte kesme eklemek gerekmez. Bu örnekler kurum adlarının eklerini çalıştırır; Ankara gibi tek başına yer adına gelen eklerin kuralı farklı değerlendirilir.
Özel ada gelen ekler
Bir yer adına gelen çekim ekiyle o addan türetilen yeni kelime aynı yazım ilişkisini kurmaz. Ankara’ya ve Ankaralı ayrımı buna örnektir.
Gitme ilişkisi ve yeni adlandırma
“Ankara’ya gitti” cümlesinde ek, yönelmeyi bildirir ve özel addan kesmeyle ayrılır. “Ankaralı komşumuz” sözünde ise bir yerle ilişki kuran türemiş kelime vardır; araya kesme konmaz.
“Ankaralılar” örneğinde çoğul eki de oluşmuş kelimeye bağlanır. “Özel ad gördüğüm her yere kesme koyarım” kuralı uydurmak, doğru görünen ama hatalı biçimler üretir. Ekin işini anlamak yazımı destekler.
Bu çalışmayı ses benzerliği alıştırması gibi değil, yapı karşılaştırması gibi yapın. Önce tabanı, sonra ekin kelimeye eklediği ilişkiyi belirtin. Yazım kararını bu ayrımdan sonra verin.
Alıştırma: Özel ada gelen ekler
- “İzmir’e”
- “İzmir’li”
- “Türk’çe”
Hangisi olduğu gibi kalır? Diğerlerini düzeltin. Her örnekte ekin yeni bir adlandırma mı, çekim ilişkisi mi kurduğunu açıklayın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“İzmir’e” kalır; “İzmirli” ve “Türkçe” düzeltilmiş biçimlerdir. Son ikisinde yapım ilişkisi bulunur. Kelimenin baş harfinin büyük kalması ile kesme kullanımı iki ayrı karardır; birinin varlığı diğerini zorunlu yapmaz.
Ay ve gün adları ne zaman büyük yazılır? Tarihli duyuru alıştırması
“Toplantı pazartesi yapılacak” ile “Toplantı 19 Ekim Pazartesi yapılacak” arasında yalnız ayrıntı miktarı değil, yazım farkı da var.
Belirli tarihi arayın
Ay ve gün adını gördüğünüz her yerde büyük harf kullanmak doğru bir yöntem değildir. Belirli tarihi gösteren kullanım ile genel zaman anlatımı ayrılır. “Her ekim yeni kurs açılır” genel bir döngüden söz eder; “19 Ekim” ise takvimde belirli bir yeri işaretler.
Duyuru düzenlerken önce tarihi netleştirin. “Gelecek cuma” ifadesinin herkes için aynı günü gösterdiğini varsaymayın; metnin ne zaman okunacağı değişebilir. Kalıcı bir sayfada tam tarih vermek belirsizliği azaltır.
Bu yazıdaki tarih örnekleri yalnız yazım alıştırmasıdır, gerçek bir etkinlik duyurusu değildir. Kelime sorusu hazırlarken örnek cümlenin gerçek olay iddiası gibi okunmamasına da dikkat edilebilir.
Alıştırma: Ay ve gün adları ne zaman büyük yazılır? Tarihli duyuru alıştırması
- “Sergi 7 kasım tarihinde açılacak.”
- “Her Salı prova yapıyoruz.”
- “Nisan ayında yağış arttı.”
Yalnız gerekli büyük-küçük harf değişikliklerini yapın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“7 Kasım”; “her salı”; cümle başındaki “Nisan” korunur. Üçüncü örnek, cümle başı kuralının da devrede olduğunu gösterir. Aynı ifade cümle ortasında genel ay adı olarak kullanılsa “nisan ayında” yazılır.
Yön adında büyük harf
“Kuzeye yürüdük” bir hareket yönünü anlatır. “Kuzey Anadolu” ise coğrafi adın parçası olarak kullanılır. Harfi seçmek için bu farkı görün.
Yön mü, adın parçası mı?
“Evin kuzeyinde” sözünde kuzey bir konum ilişkisidir. “Kuzey Anadolu” gibi yer adında kullanılan yön ise adla birlikte değerlendirilir. “Anadolu’nun kuzeyi” ifadesinde sözcüklerin dizilişi değişirken yazımın da değişebileceğini fark edin.
Haritadaki yön ile metindeki siyasi veya kültürel adlandırmayı da otomatik olarak aynı saymayın. Bir kullanımın adı mı yoksa sıradan yönü mü gösterdiğine bağlamdan karar verilir. Yalnız pusula şekli görmek büyük harf gerekçesi değildir.
Tanımdan cevap bulurken “kuzey”, “kuzeyli” ve bir bölge adı farklı cevap türleridir. “Hangi yönde?” sorusu ile “hangi bölgede?” sorusunu ayrı tutmanız adayların gereksiz çoğalmasını önler.
Alıştırma: Yön adında büyük harf
- “Pencere Kuzeye bakıyor.”
- “kuzey Anadolu boyunca ilerledi.”
- “Anadolu’nun Kuzeyinde yağış var.”
Özel ad olmayan yönleri düzeltin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“kuzeye”, “Kuzey Anadolu”, “Anadolu’nun kuzeyinde”. İlk örnekte yön, ikinci örnekte coğrafi adın parçası, üçüncü örnekte adlandırılmış yerin bir tarafı anlatılır. Aynı kelimenin üç yerde görünmesi tek bir büyük harf kararı gerektirmez.
Bir duyurunun editör kontrolü
Taslak: “Türk Dil Kurumu’nun sözlüğünü inceledik. TDKnin kaynağını not ettik. Her Salı çalışacağız. 19 ekim pazartesi günü Ankara’lı bir arkadaşımız sunum yapacak.” Bu cümleleri kendi görevleri içinde düzeltin. Tarihli cümlede verilen gün-ay bilgisini yalnız yazım bakımından ele alın.
Düzeltilmiş duyuru
“Türk Dil Kurumunun sözlüğünü inceledik. TDK’nin kaynağını not ettik. Her salı çalışacağız. 19 Ekim Pazartesi günü Ankaralı bir arkadaşımız sunum yapacak.” Tam kurum adına, kısaltmaya ve türemiş yer adı biçimine aynı kesme kararı uygulanmaz. Genel gün adı küçük, belirli tarihi gösteren gün ve ay adları büyük yazılır.
Son okumada dört ayrı kontrol yapın: adın türü, ekin görevi, kısaltmanın okunuşu ve tarihin belirli olup olmaması. Yalnız büyük görünen harflerin arkasına kesme ekleyerek yapılan otomatik düzeltme, doğru örnekleri de bozabilir.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz