De, Ki, Mi ve İle: Cümlede Göreve Bakarak Yazım Çalışması

Bir parçanın ayrı mı bitişik mi yazılacağını yalnız sesine bakarak seçmek güçtür. Aynı cümlede hem ek hem bağlaç bulunabilir. Bu rehberde dört kullanım ailesini karşılaştıracak, her seçimde parçanın cümlede ne yaptığını açıklayacak ve sonunda bütün kuralları bir kısa metinde uygulayacaksınız.

Düzeltmeden önce cümleyi koruyun

“Bahçede ben de bekledim” cümlesinde iki ayrı de görevi vardır. Yer bildiren parçayı ayırmakla, katılma bildiren parçayı bitiştirmek farklı anlam sorunları doğurur. Denetimde önce cümlenin söylemek istediğini kendi sözcüklerinizle anlatın. Ardından hangi unsurun yer, katılma, soru veya bağ kurma işi yaptığını bulun.

Bir kontrol yöntemi her örnekte tek başına çalışmaz. Silme denemesi bazı bağlaçlarda yardımcı olabilir; fakat cümle kulağa biraz tuhaf geldi diye otomatik bitişik yazım seçilmez. İstisna ve kalıplaşmış yazımlarda ilgili kılavuz bölümüne dönün.

Aşağıdaki bölümlerde örnekler görevlerine göre ayrılıyor. Her küçük alıştırmayı önce cevabı açmadan çözün. Yanlışınız varsa yalnız doğru biçimi kopyalamayın; hangi ilişkiyi yanlış okuduğunuzu not edin.

Bağlaç olan de ile bulunma eki

“Odada ben de vardım” cümlesinde iki ayrı görev var. Bir ek yeri, ayrı yazılan bir bağlaç ise katılmayı bildiriyor.

Sözü silmeden önce görevini bulun

“Odada” içindeki ek, bulunulan yeri gösterir. “Ben de” ise başka birinin yanında benim de bulunduğumu anlatır. Bu nedenle aynı cümlede hem bitişik hem ayrı yazım gerekir.

“Bahçede çocuklar oynuyor” ile “Bahçe de çocukların oyun alanı” farklı yapılardır. İlkinde bahçe yer bildirir; ikincisinde başka alanlara bahçe eklenir. Yalnız göz alışkanlığıyla karar verirseniz bu anlam farkını kaçırırsınız.

Ayrı yazılan bağlaç sertleşip “te” olmaz: “Kitap da burada” yazılır. Yer bildiren ekte ise “kitapta bir not” biçimi doğrudur. Silme denemesi yardımcı olabilir fakat tek ölçüt değildir; önce cümledeki ilişkiyi açıklayın.

Alıştırma: Bağlaç olan de ile bulunma eki

1. “Defter__ yeni sözcükler var.”
2. “Defter __ masada kaldı.”
3. “Sınıf__ Ali __ bekliyor.”

Boşlukları tamamlayıp her seçim için “yer” veya “katılma” notu düşün.

Soru eki mi nereye gelir? Sorulan ögeyi değiştiren alıştırma

“Bugün sen mi geldin?” ile “Bugün mü sen geldin?” aynı bilgiyi istemez. Soru ekinin yeri, hangi ögenin sorgulandığını gösterir.

Yer değiştirince soru da değişir

“Ece kitabı mı getirdi?” cümlesinde getirilen nesne sorgulanır: Kitap mı, defter mi? “Ece mi kitabı getirdi?” ise kişiyi sorar. Cümledeki bütün kelimeler aynı kaldığı hâlde beklenen cevap değişmiştir.

Soru eki ayrı yazılır; ondan sonraki kişi ve zaman ekleri kendisine bağlanır. “Hazır mısınız?” bu yüzden iki kelimedir. “Hazırmısınız” ve “hazır mı sınız” aynı hatanın iki farklı görünümüdür.

Kelime oyununda soru eki bulunmasa bile bu düşünme biçimi yararlıdır: Tanım nesnenin adını mı, kişiyi mi, zamanı mı arıyor? Aranan ögeyi belirlemek, yakın adayları azaltır.

Alıştırma: Soru eki mi nereye gelir? Sorulan ögeyi değiştiren alıştırma

1. Gelen kişinin Deniz olup olmadığını sorun.
2. Deniz’in dün değil bugün geldiğini sorgulayın.
3. “Katılacak __?” ifadesini “siz” kişisiyle tamamlayın.

Ki yazımında yer ve bağ kurma

“Masadaki notu oku, göreceksin ki saat değişmiş” örneğinde ki iki farklı işi üstleniyor. Yazımı seçmek için bu işleri ayırmak gerekiyor.

Bir nesneyi belirlemek, iki yargıyı bağlamak

“Masadaki not” hangi not olduğunu belirler. “Göreceksin ki saat değişmiş” bölümünde ise sonraki yargıya bağlanırız. Aynı ses dizisinin görülmesi her yerde aynı boşluğu kullanacağımız anlamına gelmez.

“Dünkü toplantı” ve “seninki” örneklerini de ayrı birer bütün olarak inceleyin. Birincisi zamanı belirtir, ikincisi adı söylenmeyen bir şeyin yerini tutar. “Bence ki” gibi rastgele bir kalıp üretmek yerine gerçekten kullanılan cümledeki göreve bakın.

Bağlaç olan ki için kalıplaşmış istisnalar vardır; “belki”yi yalnız genel ayrı yazma alışkanlığıyla bölmeyin. Kuşkulu kelimenin yazımı kılavuzdan denetlenmelidir.

Alıştırma: Ki yazımında yer ve bağ kurma

1. “Dolapta__ kutu boş.”
2. “Anladım __ adres yanlış.”
3. “Benim defterim mavi, senin__ kırmızı.”

Her cümlede ki yerine nasıl bir açıklama koyabileceğinizi söyleyin.

İle ve ekleşmiş biçimi

“Kalem ile yazdı” ve “kalemle yazdı” aynı araç ilişkisini kurabilir. Asıl soru, ile kelimesini ekleştirirken hangi biçimi seçeceğinizdir.

Araç ile birliktelik arasındaki fark

“Ece ile yürüdüm” birlikteliği, “baston ile yürüdüm” aracı gösterir. İki cümlede de ile bulunur; fakat Ece bir araç değildir. Bir tanımda “birlikte” ve “kullanarak” sözlerini birbirinin yerine koymamak gerekir.

Ekleşmiş biçimde “kalemle” ve “arkadaşıyla” yazılır. İkinci örnekte ünlüyle biten tabana bağlanırken araya y girer. “Arkadaşıile” diye bitiştirmek, kelimeyi olduğu gibi yanına yapıştırmaktır; doğru ekleşme değildir.

Bir cümleyi çözerken önce ilişkiyi adlandırın, sonra yazımı denetleyin. Böylece hem anlam hem biçim üzerinde çalışmış olursunuz. Ayrı yazılmış ileyi her yerde yanlış saymak da gereksiz bir düzeltmedir.

Alıştırma: İle ve ekleşmiş biçimi

1. “Fırça ile boyadı” sözünü ekleştirerek yazın.
2. “Komşusu ile konuştu” sözünü dönüştürün.
3. Hangi örnekte araç, hangisinde bir kişiyle ilişki var?

Dört görevi aynı metinde uygulama

Metni düzeltin: “Okul da Ece de bekliyordu. Dedi ki masada ki notu senmi yazdın? Ben de kalem ile yazdım.” İlk cümlede okulun beklenen yer olduğunu kabul edin. Bu kabulü değiştirmek ilk yazım kararını da değiştirebilir.

Son kontrolü boşluk sayarak yapmayın. Metinde aynı sesin birden fazla görevde bulunduğunu gösterin. Ardından örneği “durakta”, “çantadaki” ve “seninle” sözcükleriyle yeniden kurun. Yeni cümlede anlamı koruyabiliyorsanız yalnız eski cevabı ezberlememiş olursunuz.

Hamdi Sarıkaya

Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.

Yayın ilkelerimiz