Rehberin bölümleri
Noktalama yalnız metni sesli okurken durak vereceğiniz yerleri işaretlemez; cümlenin nasıl kurulduğunu ve parçaların birbirine nasıl bağlandığını da gösterir. Bu atölyede seslenmeyi özneyle, açıklama başlangıcını karmaşık liste sınırıyla karşılaştıracak ve aynı kısa metnin iki açık sürümünü hazırlayacaksınız.
İşaret koymadan önce cümleyi çözün
“Deniz dosyayı gönderdi” bir olay aktarır. “Deniz, dosyayı gönder” ise bir kişiye yöneltilen yönergedir. İsim aynı olsa da ilkinde özne, ikincisinde seslenilen kişi bulunur. Her kişi adından sonra otomatik virgül koymak bu ayrımı yok sayar.
Bir cümlede iki nokta düşündüğünüzde sonraki bölümün neyi açıkladığını söyleyin. “Çantada üç şey var: defter, kalem, silgi” örneğinde açıklanacak liste önceden duyurulmuştur. Listeyi duyuran ifadeyi çıkarırsanız aynı işareti aynı yere koymak uygun olmayabilir.
Noktalı virgül, kendi içinde virgüller taşıyan grupları ayırmada işe yarayabilir. Buna karşın uzunluk tek başına kullanım gerekçesi değildir. Bazen iki kısa cümle, tek ve karmaşık bir cümleden daha açık olur. Önce anlatmak istediğiniz ilişkiyi seçin, ardından işareti yerleştirin.
Yeniden yazma, işaret eklemekten fazlasıdır
“Mavi kutuda kalem, silgi, kırmızı kutuda kart, zarf var” taslağında sınırlar belirsizleşebilir. “Mavi kutuda kalem ve silgi var. Kırmızı kutuda kart ve zarf var” biçimi iki açık cümle kurar. Noktalı virgüllü sürüm de mümkündür: “Mavi kutuda kalemler, silgiler; kırmızı kutuda kartlar, zarflar var.”
Bu iki sürümün ayrıntıları aynı tutup tutmadığını ayrıca denetleyin. Tekil-çoğul farkı önemliyse nesne sayısını istemeden değiştirmeyin. Noktalama düzenlemesi, metinde bulunmayan miktarı ekleme yetkisi vermez. Editörün görevi yalnız işaretleri düzeltmek değil, bilgi kaybını da fark etmektir.
Seslenmede virgül
“Arkadaşlar geldi” bir haber verir. “Arkadaşlar, gelin” ise arkadaşlara yöneltilen çağrıdır. Virgül yalnız nefes alma işareti değildir.
Kime söylendiğini bulun
“Deniz, pencereyi kapat” cümlesinde Deniz hitap edilen kişidir. “Deniz pencereyi kapattı” cümlesinde ise yapılan işi bildiren bir yargı vardır. Cümleyi yüksek sesle okuma, anlamı fark etmenize yardım eder; fakat yazım kararını yalnız durak uzunluğuna bırakmayın.
Seslenme ile özneyi birbirine karıştırmak özellikle kısa oyun yönergelerinde sorun çıkarır. “Oyuncular, cevaplarınızı kontrol edin” doğrudan bir uyarıdır. “Oyuncular cevaplarını kontrol etti” ise geçmiş bir davranışı aktarır.
Bir metni düzenlerken önce çağrıyı ayırın, ardından yüklemin kişi ve zamanına bakın. Böylece virgülün gelişi güzel bir süs değil, cümlenin kuruluşunu gösteren işaret olduğunu görürsünüz.
Alıştırma: Seslenmede virgül
- “Elif dosyayı gönder.”
- “Elif dosyayı gönderdi.”
- “Sevgili öğrenciler sınav başladı.”
Seslenme bulunan cümlelere gerekli virgülü koyun.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Elif, dosyayı gönder.” ve “Sevgili öğrenciler, sınav başladı.” İkinci cümlede Elif özne olduğu için sırf kişi adı var diye araya virgül eklenmez. Aynı sözcüğün rolü, cümlenin geri kalanıyla belirlenir.
İki nokta mı noktalı virgül mü? Açıklama ile liste grubunu ayırmak
Bir işaret açıklamayı hazırlar; diğeri karmaşık bir sıralamanın bölümlerini ayırabilir. İşaret seçmeden önce cümlenin parçaları arasındaki ilişkiyi kurun.
Açıklamanın kapısı ve grubun sınırı
“Çantaya üç şey koydum: defter, kalem, silgi.” cümlesinde ikinci bölüm ilk bölümde duyurulan şeyleri açıklar. “Mavi kutuda kalemler, silgiler; kırmızı kutuda kartlar, zarflar vardı.” örneğinde ise virgüllü iki grup birbirinden ayrılır.
Noktalı virgülü her uzun cümlede kullanmak gerekmez. Cümleyi iki bağımsız cümleye bölmek daha açık bir çözüm de olabilir. İki nokta da her “örneğin” sözünün arkasına mekanik olarak yerleştirilmez; cümlenin kuruluşu esas alınır.
Kelime tanımında noktalama, örneğin nerede başlayıp nerede bittiğini gösterebilir. Örneğin içindeki bir kelimeyi tanımın zorunlu özelliği saymadan önce bu sınırı kontrol edin.
Alıştırma: İki nokta mı noktalı virgül mü? Açıklama ile liste grubunu ayırmak
- “Şunu unutma __ Süre bitince cevap alınmaz.”
- “Birinci rafta romanlar, öyküler __ ikinci rafta sözlükler, atlaslar bulunuyor.”
Boşlukları yalnız işaret adını değil gerekçesini de söyleyerek tamamlayın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
İlkinde iki nokta açıklamayı başlatır. İkincide noktalı virgül, kendi içinde virgül taşıyan raf gruplarını ayırır. İkinci cümleyi iki ayrı cümleye dönüştürmek de mümkündür; işaret seçimi tek başına metnin amacını değiştirmemelidir.
İki sürümlü son çalışma
Taslak: “Arkadaşlar çantaya şunları koyun defter kalem silgi ilk kutuya mavi kartlar sarı kartlar ikinci kutuya yeşil kartlar kırmızı kartlar yerleşecek.” İlk cümlede arkadaşlara seslenildiğini kabul edin. Önce iki nokta ve virgüllerle gerekli listeyi kurun. Sonra kutu dağılımını hem iki ayrı cümleyle hem noktalı virgüllü tek cümleyle yazın.
Açık sürümler ve gerekçe
“Arkadaşlar, çantaya şunları koyun: defter, kalem, silgi.” Seslenme virgülle ayrılır; şunları sözü ardından açıklanan listeyi karşılar. Dağılım iki cümleyle şöyle yazılabilir: “İlk kutuya mavi ve sarı kartlar yerleşecek. İkinci kutuya yeşil ve kırmızı kartlar yerleşecek.”
Gruplandırılmış sürüm: “İlk kutuya mavi kartlar, sarı kartlar; ikinci kutuya yeşil kartlar, kırmızı kartlar yerleşecek.” Noktalı virgül kutu gruplarının sınırını görünür kılar. İki sürümde de hangi rengin hangi kutuya gittiğini karşılaştırın. Sonuç değişiyorsa noktalama düzeltmesi sırasında bilgi de değişmiş demektir.
Kendi kısa yönergenizden bir liste seçerek aynı işlemi yapın. İşaret adını söylemekle yetinmeyin; okuyucu için hangi belirsizliği giderdiğini bir cümleyle açıklayın. Kuşkulu kullanımda ilgili kılavuz bölümünün örneklerini inceleyin.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz