Rehberin bölümleri
Bir kelimenin kaç harf olduğunu bulmadan önce doğru biçimini bilmek gerekir. Tekrar, pekiştirme, yardımcı fiille birleşme ve ek alırken değişen sesler farklı işlemlerdir. Bu rehber aynı yüzey benzerliğinden tek kural çıkarmak yerine, her örnekte neyin değiştiğini görünür biçimde karşılaştırır.
Değişim defterinin üç sütunu
| Başlangıç | Yerleşik biçim | Kontrol |
|---|---|---|
| Yavaş sözünün tekrarı | Yavaş yavaş | İki ayrı sözcük. |
| His ve etmek | Hissetmek | Ses türemesiyle birleşme. |
| Burun ve ek | Burnu | Ünlü düşmesi. |
| Kitap ve ek | Kitabı | Son ünsüzün değişmesi. |
Bu tablo her kelimeye uygulanacak otomatik üretim makinesi değildir. Aynı sona sahip kelimeler farklı davranabilir. Örneği tanıdıktan sonra kuşkulu biçimi kaynaktan denetleyin; konuşmada duyduğunuz her kısalmayı yazıya geçirmeyin.
İkilemelerde ayrı yazım
Tekrar edilen iki sözcük tek bir anlatım etkisi kurabilir. Bu, yazıda otomatik olarak bitiştirilecekleri anlamına gelmez.
Tek anlam etkisi, iki yazı birimi
“Yavaş yavaş ilerledi” ve “adım adım anlattı” örneklerinde tekrar, anlatıma süreklilik veya aşamalılık katar. Yazıda sözcükler ayrı durur. Araya kısa çizgi eklemek de bu örnekler için gerekli değildir.
Bir kelime oyununda ikileme cevap olarak kullanılacaksa boşlukların nasıl sayıldığı açıklanmalıdır. “Yavaş yavaş” iki kelimedir; boşluk hariç on harf içerir. Kelime sayısını harf sayısı sanmak ilk elemede yanlış aday doğurur.
Her tekrar aynı işlevde değildir. Bir diyalogda “Gel, gel!” çağrısı ile kalıplaşmış ikilemeyi bağlamdan ayırmak gerekir. Yalnız aynı kelimeyi iki kez görmek bütün noktalama kararlarını tek başına belirlemez.
Alıştırma: İkilemelerde ayrı yazım
- “Soruyu teker-teker okudular.”
- “Çocuklar yavaşyavaş yürüdü.”
- “Adım adım” ifadesinde boşluksuz kaç harf var?
Yazım ile sayma işlemini ayrı ayrı yapın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Teker teker”, “yavaş yavaş”; adım adım sekiz harftir. İlk iki örnekte kısa çizgi veya bitiştirme gerekmez. Son örnekte dört harflik iki kelime vardır; iki kelime olması iki harf olduğu anlamına gelmez.
Pekiştirme ile tekrarın yazımı
“Masmavi” ile “mavi mavi” aynı yazım yapısına sahip değildir. Biri pekiştirmeli biçim, diğeri sözcük tekrarıdır.
Duyduğunuzu parçalara dikkatle ayırın
“Masmavi gökyüzü” ifadesinde pekiştirmeli sözcük bitişik yazılır. “Mavi mavi boncuklar” örneğinde ise sözcük tekrarı ayrı durur. Aynı renk kökünü görmek, aynı boşluk düzenini seçmek için yeterli olmaz.
“Sapsarı”, “tertemiz” ve “yemyeşil” gibi kelimeleri birer bütün olarak kontrol edin. Her sıfatın başına rastgele ses ekleyerek yerleşik pekiştirme üretilemez; kuşkulu biçim için sözlüğe bakılır.
Kelime sorusunda “çok temiz” açıklaması tertemiz adayını düşündürebilir. “Tekrar yoluyla anlatımı güçlendirme” ise başka yapıyı tarif ediyor olabilir. Anlamın kuvvetlenmesi ortak olsa da biçimsel kuruluş aynı değildir.
Alıştırma: Pekiştirme ile tekrarın yazımı
- “Ter temiz bir sayfa açtı.”
- “Yeşilyeşil yapraklar uzanıyordu.”
- “Sap sarı” biçimini düzeltin ve tekrar hâliyle karşılaştırın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Tertemiz”; “yeşil yeşil”; “sapsarı”. Tekrar biçimi “sarı sarı”dır. Bu örnekleri ikişer sütuna yazınca boşluk farkı görünür olur. Birleşik yazım, kelimenin harflerini değiştirmek için gerekçe değildir.
Yardımcı fiilde yazım
Etmek bulunan her ifade ayrı yazılmaz. “Fark etmek” ile “hissetmek” karşılaştırmasında birleşme sırasında ses değişimi olup olmadığını inceleyin.
Yalnız ikinci kelimeye bakmayın
“Fark etmek” ayrı yazılır. “Hissetmek” biçiminde ise his sözüyle birleşirken ses türemesi görülür ve bitişik yazım kullanılır. “Kaybolmak” örneğinde ses düşmesi vardır. Aynı yardımcı fiili görmek bütün yapıları eşitlemez.
Bu gözlem kuşkulu her birleşimi kulaktan türetme izni vermez. Yerleşik biçimi sözlükten kontrol etmek gerekir. Özellikle günlük konuşmada seslerin yakınlaşması, yazıda yeni bir birleşik kelime oluştuğunu göstermez.
Oyun sorularında mastarın tamamı mı, yalnız ad bölümü mü isteniyor kontrol edin. “Sezmek” anlamındaki bir eylemle “his” adı aynı uzunlukta değildir; tanımın istediği sözcük türü de seçimde rol oynar.
Alıştırma: Yardımcı fiilde yazım
- “Yanlışı farkettim.”
- “Soğuğu his ettim.”
- “Anahtar kayıp oldu” yerine yerleşik birleşik fiille kısa cümle kurun.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Yanlışı fark ettim.” “Soğuğu hissettim.” “Anahtar kayboldu.” Son örnekte kayıp ile olmak birleşirken ünlü düşer. Üç yazımı yalnız “etmek ayrı yazılır” gibi tek bir kestirmeyle açıklayamazsınız.
Birkaç ve birçok
“Birkaç soru” ve “birçok soru” kesin sayı vermez. Bu belirsizlik, yazımda kelimeleri istediğimiz yerden ayırabileceğimiz anlamına gelmez.
Miktarı ve yazımı ayrı inceleyin
Birkaç ve birçok bitişik yazılır. “Birkaç” daha sınırlı, “birçok” daha çok sayıda öğeyi anlatabilir; ancak bağlam olmadan ikisine kesin birer rakam atamak doğru değildir. Birkaç her cümlede mutlaka üç demek değildir.
“Bir çok soru” yazımını görmeniz kelimenin her örnekte ayrı olduğu anlamına gelmez. Özellikle hızlı yazılmış yorumları kural kaynağı yerine koymayın. Kuşkulu biçimi kılavuzdan denetleyin.
Bir kelime sorusunda “birkaç” karşılığı isteniyorsa tanıma kesin bir sayı eklemek cevabı haksız yere daraltır. Belirsiz miktar sözcüğü ile sayı adını ayırmak, sorunun kapsadığı örnekleri de düzeltir.
Alıştırma: Birkaç ve birçok
- “Bir kaç dakika bekle.”
- “Bir çok aday var.”
- “Birkaç oyuncu geldi” cümlesinden tam dört kişi geldiği çıkar mı?
İlk iki örneği düzeltip üçüncünün bilgi sınırını yazın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Birkaç dakika”, “birçok aday”; tam dört kişi sonucu çıkmaz. Son cümle sayıyı kesinleştirmiyor. Doğru yazım ile kesin miktar bilgisi ayrı konulardır; birini bilmek ötekini sağlamaz.
Ünlü düşmesi
Ağız kelimesi ek aldığında ağzı biçimiyle karşılaşırız. Harf sayısını yalnız sözlükteki yalın biçimden hesaplamak bu değişimi kaçırabilir.
Ek gelirken tabanı yeniden okuyun
Ağız → ağzı, burun → burnu, şehir → şehri örneklerinde dar ünlü düşer. Bu olay, ek almış biçimin yalnız sonuna bir harf yapıştırılarak bulunamayacağını gösterir. Her kelimenin aynı değişimi geçirdiği varsayılmamalıdır.
Kelime sorusu yalın biçimi istiyorsa ağzı cevabını değil ağız adayını değerlendirin. Çekimli biçim soruluyorsa ekin de tanımda karşılığı bulunmalıdır. İki biçimi karıştırmak, doğru kavramı bildiğiniz hâlde kutu sayısında takılmanıza yol açabilir.
Harf değişimini görünür kılmak için önce yalın biçimi yazın, ardından eki ekleyip sonucu ayrı satıra koyun. Eksilen sesi işaretleyin; kelimenin baştan bütünüyle değiştiğini düşünmeyin.
Alıştırma: Ünlü düşmesi
- “Burun + u” birleşince hangi biçim oluşur?
- “Şehir + i” nasıl yazılır?
- Ağız ve ağzı kaçar harftir?
Son soruda boşluk veya ok işaretini saymayın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Burnu; şehri; ağız dört, ağzı dört harftir. Bir ünlü düşerken ek ünlüsü geldiği için toplam harf sayısı bu örnekte aynı kalmıştır. Aynı uzunluk, iki biçimin aynı dizilişte olduğu anlamına gelmez.
Ünsüz değişimi
Bazı kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında sondaki ünsüz değişir. Bu ayrıntı, açık harf kalıbını yorumlarken önem kazanır.
Yalın biçim ile ekli biçimi karşılaştırın
Kitap → kitabı ve ağaç → ağacı örneklerinde son ünsüz farklılaşır. “Dolap” için “dolabı” biçimini de aynı karşılaştırma tablosuna koyabilirsiniz. Ancak bütün p, ç, t, k sonlu kelimelerin her koşulda aynı değişimi geçirdiği sonucu çıkarılmaz.
“Hukuk” gibi örnekleri otomatik bir şablona sokmak hata üretebilir. Kuşkulu biçimlerde sözlük ve kılavuz denetimi gerekir. Birkaç örneği öğrenmek, dilin bütün istisnalarını kaldırmaz.
Oyunda görülen b harfini görünce kitap adayını hemen elemek, çekimli biçim soruluyorsa aceleci olabilir. Önce sorunun yalın adı mı, ek almış biçimi mi istediğini belirleyin. Kabul edilen cevap biçimleri oyun kuralına da bağlıdır.
Alıştırma: Ünsüz değişimi
- “Kitap + ı”
- “Ağaç + a”
- “Hukuk + u”
Üçünü yazıp son ünsüzün değişip değişmediğini işaretleyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Kitabı; ağaca; hukuku. İlk ikisinde değişim vardır, üçüncüde k korunur. Bu karşılaştırma, genel eğilim ile her kelimeye koşulsuz uygulanacak bir kural arasındaki farkı gösterir. Tereddüt ettiğiniz sözcüğü benzetmeyle zorlamayın.
Yazım hatası ile harf hesabını ayırmak
Şu biçimleri düzeltin: “his ettim”, “farkettim”, “yavaşyavaş”, “ağızı”, “hukuku”. Sonuncunun zaten doğru olabileceğini hesaba katın. Ardından doğru biçimlerin her birindeki harfleri sayın; boşlukları harf sayısına katmayın.
Önce biçim, sonra sayım
Hissettim, fark ettim, yavaş yavaş, ağzı ve hukuku. Hissettim dokuz; fark ettim boşluksuz dokuz; yavaş yavaş on; ağzı dört; hukuku altı harftir. Hukuk kelimesinde k korunur. Bütün son ünsüzleri yumuşatmak, doğru örneği bozardı.
Yanlış cevabınızın kaynağını yazarken “kelimeyi bilmiyorum” demeden önce biçim bilgisini kontrol edin. Anlamı bildiğiniz hâlde eki yanlış kurmuş veya doğru kelimedeki bir harfi atlamış olabilirsiniz. Bu iki durumda yapılacak tekrar çalışması aynı değildir.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz