Rehberin bölümleri
Birinin sözünü tırnak içinde aynen vermekle kendi cümlemizle aktarmak aynı işlem değildir. Aktarırken sözcükler değişebilir ama konuşmacının kesinliği, koşulu ve görüşü korunmalıdır. Aşağıdaki bütün konuşmalar bu çalışma için yazılmıştır. Gerçek kişilere ait alıntı veya doğrulanmış toplantı kaydı değildir.
Koşulu kaybetmeyin
Kurmaca konuşmacı şöyle diyor: Salon boş olursa cuma günü prova yapabiliriz. Bunu Ekin cuma günü prova yapılacağını söyledi diye aktarmak iki değişiklik yapar. Salonun boş olması koşulu silinir, yapabiliriz olasılığı yapılacak kesinliğine dönüşür.
Daha sadık aktarım: Ekin, salon boş olursa cuma günü prova yapabileceklerini söyledi. Cümle biçimi değişse de koşul ve belirsizlik korunur. Aktarma sırasında yalnız kişi eklerine bakmak yetmez; kipin ve koşulun taşıdığı anlam da izlenmelidir. Kısaltma adına bu parçaları silmek konuşmacıya daha kesin bir söz yükler.
Alıntı işareti ne vaat eder?
Tırnak içindeki sözün aynen aktarıldığı izlenimi oluşur. Konuşmayı daha düzgün hale getirmek için sözcükleri değiştirip yine aynenmiş gibi sunmak doğru değildir. Özet yaptığınızda bunu aktarma cümlesiyle gösterebilirsiniz.
Öte yandan her ayrıntıyı aktarmak da şart değildir. Konuşmacının anlamını bozmayan bir özet mümkündür: Ekin, cuma provasını salonun uygunluğuna bağladı. Bu sürüm daha kısadır ve temel ilişkiyi korur. Fakat konuşmada olmayan memnuniyet, öfke veya onay gibi tutumları eklememek gerekir. Söyledi ile sevinçle açıkladı aynı bilgi yükünü taşımaz.
Sayıyı yuvarlayınca sözün gücü değişebilir
Kurmaca konuşmacı Yaklaşık yirmi kişi gelebilir desin. Bunu Yirmi kişinin geleceğini söyledi diye aktarmak hem yaklaşık miktarı kesinleştirir hem olasılığı karara dönüştürür. Doğruya daha yakın aktarım Yaklaşık yirmi kişinin gelebileceğini söyledi biçimindedir.
Bu örnekte iki belirsizlik vardır: sayı ve gerçekleşme. Biri korunup öteki silinirse anlam yine değişir. Aktarma kontrolünde sayı, zaman, koşul ve kip alanlarını ayrı işaretleyin. Konuşmanın çok uzun olması her ayrıntıyı korumayı zorlaştırabilir; fakat temel iddiayı değiştiren parçalar önceliklidir. Doğrudan alıntı yapıyorsanız sözcükleri kendi tercihlerinize göre yenilemeyin. Özet yapıyorsanız da bunun özet olduğunu cümle biçiminde gösterin. Böylece okur hangi kısmın konuşmacının sözü, hangi kısmın sizin düzenlemeniz olduğunu daha iyi ayırır.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Belki katılırım sözü Katılacağını açıkladı diye aktarılır mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Anlamı korumaz. Belirsizlik kesin karara dönüşür. Katılabileceğini söyledi daha uygundur.
2. Aktarmada her kelime aynı kalmalı mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Kendi cümlenizle aktarabilirsiniz; temel iddia, koşul ve tutum korunmalı.
3. Konuşmacı için öfkeyle dedi yazmak ne gerektirir?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Bu tutumu destekleyen gözlem veya bağlam. Yalnız söze katılmamak, konuşmacının öfkeli olduğu kanıtı değildir.
Çalışmadan sonra
Aktarma cümlesini denetlerken üç şeyi karşılaştırın: Ne söylendi, ne kadar kesin söylendi, hangi koşulla söylendi? Bu üç alan korunduğunda metin kısalsa bile konuşmacının anlamı daha güvenilir biçimde taşınır.
Konuyu genişletmek için Sözlükle Anlam Çözümleme: Eş Anlamlılık, Bağlam ve Çok Anlamlı Kelimeler rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz