Rehberin bölümleri
Bir soruyu doğru cevaplamak bazen bilgiye, bazen tahmine dayanabilir. Cevabın arkasına çünkü ile başlayan bir gerekçe eklemek, düşünce yolunu görünür hale getirir. Fakat uzun açıklama yapmak da tek başına doğru düşünmek demek değildir. Kısa bir nesne tanımı üzerinden gerekçenin sorudaki kanıta bağlanmasını çalışalım.
İki farklı gerekçe
Tanım: Kâğıtları kesmeye yarayan, birbirine bağlı iki kesici parçadan oluşan el aracı. Cevap makas olsun. Birinci gerekçe: Çünkü evde var. Bu cümle doğru cevapla uyumlu olabilir ama tanımın ayırıcı özelliğini açıklamaz. İkinci gerekçe: Çünkü kesme işlevi ve iki bağlı kesici parça birlikte makası gösteriyor. Bu, cevabı metindeki bilgiye bağlar.
Bıçak da kesebilir, fakat tanımdaki iki bağlı parça ayrıntısına aynı biçimde uymaz. Böylece gerekçe yalnız doğru adayın niçin uygun olduğunu değil, yakın adayın hangi noktada ayrıldığını da gösterir. Evde bulunması veya tanıdık olması bu ayrımı kurmaz.
Gerekçeyi gereksiz uzatmayın
İyi bir gerekçe bir cümle olabilir. Amaç en çok sözcüğü yazmak değil belirleyici ilişkiyi kurmaktır. Cevabı farklı kelimelerle tekrar etmek de gerekçe sayılmaz: Makastır, çünkü bu bir makastır döngüseldir.
Bazen doğru cevap için geçerli birden fazla gerekçe bulunur. Bu durumda yazarın kendi cümlesini aynen beklemek yerine tanımdaki ölçütleri karşılayıp karşılamadığına bakılmalıdır. Yanlış gerekçeyle doğru cevap verilmişse sonuçla açıklama ayrı not edilebilir. Cevabı hemen yanlış saymak yerine kişinin hangi kısmı bildiğini ve hangi kısmı karıştırdığını görmek daha öğreticidir.
Yakın adayla karşılaştırmalı gerekçe
Makas sorusunda oyuncu İki parçası olduğu için makas dediğinde gerekçe henüz eksik olabilir; pek çok nesne iki parçalıdır. Kesici parçaların birbirine bağlı çalışması ve kâğıt kesme işlevi birlikte daha ayırıcıdır. Bir ayrıntıyı yakalamak, bütün gerekçeyi kurmakla aynı değildir.
Karşılaştırma için pense adayını ekleyin. İki bağlı kolu olabilir ama temel işlevi ve ağız yapısı aynı değildir. Gerçek araçların farklı türleri bulunabileceğinden soruyu gündelik örnek düzeyinde tutun ve teknik istisnaları yok sayarak evrensel hüküm kurmayın. Açıklama formunda ortak özellik ve ayırıcı özellik alanları açın. Oyuncu yalnız ortaklığı yazıyorsa neden öteki adayın elendiği hâlâ belirsizdir. Güçlü gerekçe, doğru cevabı övmekten çok iki yakın adayı aynı ölçütle karşılaştırır.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Çünkü öğretmen öyle dedi, tanımın kanıtını açıklar mı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Bilginin kaynağını söyleyebilir ama bu soruda cevabın neden uyduğunu göstermez.
2. Uzun gerekçe mutlaka daha güçlü mü?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. İlgisiz ayrıntı çok olabilir. Ayırıcı özelliğe bağlı kısa açıklama daha güçlü olabilir.
3. Doğru cevap, yanlış gerekçe durumunda ne yapılır?
Çözümü ve gerekçeyi göster
İkisi ayrı değerlendirilir. Tahmin veya karışıklık olasılığı incelenir; doğru sonuç gerekçeyi otomatik doğrulamaz.
Çalışmadan sonra
Her alıştırmada en az bir kez Cevabım hangi kelimeye veya ilişkiye dayanıyor diye sorun. Bir yakın adayı da aynı ölçütle sınayın. Böylece açıklama, sonradan cevabı savunma çabası yerine kararın izlenebilir kaydı olur.
Konuyu genişletmek için Kelime Öğrenme Çalışma Dosyası: Hata Günlüğü, Tekrar ve Gelişim Takibi rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz