Rehberin bölümleri
Pencere açık cümlesi yalnız bir durum bildirimi olabilir; soğuk bir odada söylenince pencerenin kapatılması isteği olarak da anlaşılabilir. Bu dolaylı anlam her durumda kesin değildir. Kısa bir diyalogda sözcüklerin açık anlamıyla bağlamdan çıkarılan niyeti ayrı tutarak iletişimi daha dikkatli okuyabiliriz.
Aynı cümle, iki bağlam
Birinci sahnede Ece üşüyerek hırkasına sarılıyor ve Pencere açık diyor. Yanındaki kişi bunu kapatma isteği olarak yorumlayabilir. İkinci sahnede görevli odaları kontrol ederken aynı cümleyi defterine not ediyor. Bu kez temel işlev durum kaydıdır.
Sözcükler aynı, iletişim amacı farklı olabilir. Ancak ilk sahnede bile Ece'nin niyetini kesin bildiğimizi söylemek yerine güçlü bir çıkarım yaptığımızı fark etmek gerekir. Belki yalnız soğuğun nedenini açıklıyordur. Doğrudan Kapatmamı ister misin diye sormak, yorumun doğrulanmasını sağlar.
Yazılı iletişimde bağlam azalır
Kısa bir mesajda Pencere açık yazıldığında ses tonu ve beden hareketi görünmez. Alıcı bunu uyarı, bilgi veya istek sayabilir. Yapılması gereken iş önemliyse Lütfen çıkarken pencereyi kapat gibi doğrudan bir cümle daha açık olabilir.
Dolaylı anlatım her zaman kötü değildir; nezaket, ilişki ve durum açısından doğal olabilir. Sorun, alıcının niyeti mutlaka aynı biçimde çıkaracağını varsaymaktır. Bir dil sorusu da yalnız cümleyi verip gizli isteği tek doğru sayıyorsa bağlamı yetersiz bırakabilir. Olası yorumla zorunlu anlam arasındaki mesafe korunmalıdır.
Yanlış anlama üzerinden yeni diyalog
Bir kişi Burası biraz sıcak dediğinde diğeri pencereyi açsın. İlk kişi Ben yalnız kalın ceketimi çıkaracaktım diye karşılık versin. Bu kısa diyalog, dolaylı yorumun makul olsa da kesin olmadığını gösterir. Alıcı bağlamdan bir istek çıkarmış, konuşmacı başka bir amaç taşımış olabilir.
Metni yeniden yazarken konuşmacıyı veya alıcıyı otomatik olarak hatalı ilan etmeyin. İma ortak alışkanlıklarla güçlenebilir, fakat zihin okuma değildir. Önemli bir işlem söz konusuysa kısa doğrulama sorusu kullanılabilir. Dil alıştırmasında açık anlam ve çıkarılan niyet için iki sütun açın. Aynı cümlenin iki farklı bağlamda nasıl yorumlandığını yazın. Böylece dolaylı anlatımı yalnız kalıplaşmış çeviri gibi öğrenmez, bağlamın hangi ayrıntılarının yorumu desteklediğini görürsünüz.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Burası karanlık sözü her zaman ışığı aç emri mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Durum bildirimi veya dolaylı istek olabilir. Bağlam gerekir.
2. Dolaylı isteği anlamayan kişi kelimeleri bilmiyor mu?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Bu sonuç çıkmaz. Sözcük anlamını anlayıp konuşmacının niyetini farklı yorumlamış olabilir.
3. Önemli görev mesajı nasıl açıklaştırılır?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Yapılacak eylem, sorumlu ve gerekiyorsa zaman doğrudan yazılır. İma tek bilgi kaynağı yapılmaz.
Çalışmadan sonra
Bir diyalogu çözerken iki cümle kurun: Açıkça söylenen şu; bağlamda isteniyor olabilecek şey şu. Bu ayrım, hem edebî konuşmaları yorumlarken hem günlük mesajları okurken gereksiz kesinlikten kaçınmayı sağlar.
Konuyu genişletmek için Sözlükle Anlam Çözümleme: Eş Anlamlılık, Bağlam ve Çok Anlamlı Kelimeler rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz