Rehberin bölümleri
Bir olayın iki kişi tarafından farklı anlatılması, birinin mutlaka yalan söylediğini göstermez. Kişiler farklı ayrıntıları görmüş, farklı beklentiler taşımış olabilir. Kurmaca yazıda bakış açısını değiştirmek, görülen bilgiyle yorumun sınırını çalışmak için yararlıdır. Küçük bir otobüs durağı sahnesini iki anlatıcıyla kuracağız.
Ortak olay çekirdeği
Olay çekirdeği: Otobüs durağa geldi. Bir kişi elini kaldırdı. Sürücü kapıyı açtı. Kişi binmedi ve yan sokağa yürüdü. Bu dört hareket iki metinde de korunacak.
Bekleyen yolcu şöyle düşünebilir: Elini kaldırınca bineceğini sandım; yer açmak için geri çekildim. Sürücü ise Elini kaldırınca durmak istediğini düşündüm; kapıyı açtım ama binmedi diye anlatabilir. İki kişi aynı hareketi görür, fakat kendi konumuyla ilgili ayrıntıyı öne çıkarır. El kaldıran kişinin gerçek niyeti hâlâ bilinmeyebilir.
Bilgi sınırını koruyun
Birinci kişi anlatımında sürücünün ne düşündüğünü doğrudan bilmek, ek bir açıklama yoksa bakış açısını aşabilir. Sürücü sinirlendi demek yerine yüzünü çevirdi gibi görülen hareket yazılabilir; duygusal yorum ayrıca belirtilebilir. Kurmacada her şeyi bilen anlatıcı seçmek mümkündür, fakat bu başka bir anlatım düzenidir.
Çalışmanın amacı herkesin aynı cümleleri kullanması değil, ortak olayları korurken seçilen bakışın neyi bilip neyi bilmediğini tutarlı göstermesidir. İki metin arasında otobüsün rengi değişirse bu bakış farkı değil olay ayrıntısının değişmesi olabilir. Önce değişmeyecek çekirdeği yazmak kontrolü kolaylaştırır.
Üçüncü kişinin bilgisini eklemeyin
Durağın karşısındaki bir gözlemci aynı sahneyi yalnız uzaktan izliyor olsun. Elin neden kaldırıldığını duymuyor, sürücünün ne düşündüğünü bilmiyor. Bu anlatıcının metni Otobüs durdu, kapı açıldı, kişi binmeden uzaklaştı biçiminde daha dıştan kalabilir.
Üç anlatıyı yan yana koyduğunuzda ortak hareketleri aynı renkle, kişiye özgü bilgileri başka renkle işaretleyin. Bir anlatıda önceki sahnede duyulmamış bir konuşma ortaya çıkıyorsa bunun nasıl bilindiği açıklanmalı. Kurmacada sonradan öğrenme mümkündür; fakat bilgi yolu kurulmalıdır. Bu çalışma herkesin aynı miktarda bilgi vermesini istemez. Her bakışın kendi sınırları içinde tutarlı olmasını ister. Metinler arasında değişen ayrıntıların kaynaklarını görmek, okurun farklı anlatıları karşılaştırırken yalnız sözcük benzerliğine bakmasını önler.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. İki anlatıcı farklı ayrıntıya yer verince mutlaka çelişir mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Biri diğerinin söylemediği bir ayrıntıyı anlatabilir. Çelişki için aynı konuda uyuşmayan iddialar gerekir.
2. El kaldıran kişinin binmek istediği kesin mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Bu diğer kişilerin yorumu olabilir; niyeti açıkça verilmemiş.
3. Birinci kişi anlatıcı her şeyi bilebilir mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Seçilen kurmaca düzene göre sınırlar değişebilir; bu alıştırmada yalnız gördüğü ve kendi düşündüğü bilgilerle sınırlandırılıyor.
Çalışmadan sonra
İki metni bitirince cümleleri olay, gözlem ve yorum diye renklendirin. Ortak olaylar korunuyor, yorumlar bakış açısına göre değişiyorsa çalışma amacına ulaşmıştır. Farklılıkları tek bir doğru anlatı adına silmek zorunda değilsiniz.
Konuyu genişletmek için Kelime Öğrenme Çalışma Dosyası: Hata Günlüğü, Tekrar ve Gelişim Takibi rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz