Rehberin bölümleri
Bir metnin başlığı yalnız hangi nesneden söz edildiğini söyleyebilir ya da o nesne hakkında öne sürülen düşünceyi de gösterebilir. İyi başlık seçme alıştırması, kulağa hoş gelen sözü bulmakla sınırlı değildir. Seçilen başlığın metnin kapsamını aşmaması ve ayrıntıyı ana düşünce yerine koymaması gerekir. Bunun için kısa bir sergi etiketini kullanacağız.
Etiket metni
Bu sergide aynı sokak üç farklı saatte çizilmiştir. Sabah çiziminde kepenkler, öğlen çiziminde insanlar, akşam çiziminde pencereler öne çıkar. Yapılar büyük ölçüde aynı kalsa da ışık ve hareket değiştiğinde izleyicinin dikkat ettiği ayrıntılar değişir. Çizer, sokağın yalnız mimari bir görüntü olmadığını göstermek ister.
Metnin konusu bir sokağın üç çizimidir. Ana düşüncesi ise aynı mekânın zaman ve hareketle farklı algılanmasıdır. Kepenkler dikkat çekici bir ayrıntıdır ama üç çizimin ortak fikrini tek başına taşımaz.
Üç adayı karşılaştırın
Eski Sokakların Tarihi başlığı çekici olabilir; fakat metin ne sokağın yaşını ne geçmişini anlatıyor. Bir Sokak, Üç Bakış başlığı üç çizimi ve algı değişimini bir arada karşılar. Sabah Açılan Kepenkler ise ilk çizimi kapsar, öğlen ve akşamı dışarıda bırakır.
Başlık seçerken her cümleyi başlığa bağlamayı deneyin. İki önemli cümle bağlanamıyorsa başlık dar olabilir. Başlığı açıklamak için metinde olmayan uzun bir hikâye kurmanız gerekiyorsa bu kez başlık fazla geniştir. Başlığın şiirsel olması bu kapsam sınamasını ortadan kaldırmaz.
Başlığı başka bir metinde sınayın
İkinci bir etiket düşünün: Çizer bu kez aynı sokağın farklı yıllardaki fotoğraflarını karşılaştırıyor; kapanan dükkânları ve yeni binaları gösteriyor. Bu metne Bir Sokak, Üç Bakış başlığı yine şiirsel olarak yakışabilir, ancak asıl değişim artık gün içindeki algı değil yıllar içindeki dönüşümdür. Sokağın Değişen Yüzü daha doğrudan bir vaat kurabilir.
İki metni yan yana koyunca aynı nesneyi anlatmanın aynı ana düşünceyi anlatmak olmadığını görürüz. Başlık seçiminde sokak sözcüğünü yakalamak yalnız konu düzeyidir. Zamanın nasıl kullanıldığını, karşılaştırılan şeyin ne olduğunu ve yazarın hangi sonuca yöneldiğini de kontrol edin. Bir başlık iki metne de uyuyorsa mutlaka kötü değildir; fakat ayırt edici görevi zayıflamış olabilir. Başlığın kullanım yeri bu tercihi belirler.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Üç Saatte Bir Sokak uygun mu?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Uygun bir betimleyici başlıktır. Zaman düzenini karşılar; Bir Sokak, Üç Bakış ise algı değişimini daha belirgin yapar. Tek bir doğru başlık zorunlu değildir.
2. Son cümle çıkarılsa ana düşünce yok olur mu?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Tamamen değil. İlk üç cümledeki karşılaştırmadan hâlâ çıkarılabilir; ancak son cümle yorumun yönünü açıklaştırır.
3. Bu metne sokağın kuruluş yılı eklenirse başlık mutlaka değişmeli mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Tek tarih ayrıntısı metni tarih anlatısına dönüştürmez. Yeni bilginin metindeki ağırlığına bakılmalı.
Çalışmadan sonra
Kendi başlığınızı yazdıktan sonra yanına iki kanıt cümlesi koyun. Başlığın her kelimesini savunmak zorunda değilsiniz; fakat taşıdığı temel iddia metinden çıkabilmeli. Bu yöntem, kelime oyunlarında ana düşünceye dayalı sorular yazarken de işe yarar.
Konuyu genişletmek için Metni Anlama Atölyesi: Ana Düşünce, Özet, Yorum, Tanım ve Örnek rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz