Rehberin bölümleri
Bir paragrafın konusunu bulmak, yazarın savunduğu düşünceyi söylemekle aynı görev değildir. Kısaltırken yorum eklemek, örnekten genel kural üretmek ve betimlemeyi tanım saymak da farklı hatalardır. Bu dosyada bu görevleri aynı kısa metin üzerinde ayrı ayrı uygulayacağız.
Okuma görevini baştan adlandırın
Sorunuz “ne hakkında?” ise konu arıyorsunuz. “Ne savunuyor?” sorusu ana düşünceye yönelir. “Kısaca ne oldu?” bir özet isteyebilir. “Bu yeterli mi?” ise değerlendirme gerektirir. Görev değişince cevapta bulunması gereken bilgi de değişir.
Özet çıkarırken kaynak metnin kesinliğini koruyun. “Bazı durumlarda işe yarayabilir” ifadesini “her zaman işe yarar” diye kısaltmak, fazla kelimeleri değil bilginin sınırını siler. Yorum ekleyecekseniz bunu ayrı cümlede belirtin.
Aşağıdaki bölümlerde her görev için ayrı alıştırma bulunuyor. Son çalışmada bunları bir araya getireceksiniz. Aynı metin için farklı türde birden fazla doğru cevap oluşturulabileceğini göz önünde tutun.
Özet ve yorum
Özet, metnin temel bilgisini kısaltır. Yorum, o bilgi üzerine bir değerlendirme ekleyebilir. Kısa cümle olmak ikisini birbirine dönüştürmez.
Eklenen yargıyı görün
Kaynak metin şöyle olsun: “Ece on sorunun sekizini doğru cevapladı. Son iki soruda süre yetmedi.” “Ece sekiz doğru yaptı, iki soruyu süre içinde tamamlayamadı” özettir. “Ece süreyi kötü yönetti” ise değerlendirme ekler.
Yorum mutlaka yanlış değildir; ancak verilen veriden daha fazlasını gerektirebilir. Son iki sorunun beklenenden uzun olması gibi başka açıklamalar da mümkündür. Metindeki bilgi ile yorumcunun çıkarımını ayrı sunun.
Bir tanımda “ana çizgileriyle kısaltılmış anlatım” soruluyorsa özet adaydır. “Kişisel değerlendirme veya açıklama” isteniyorsa yorum düşünülür. Kelime sayısının azlığı tek başına ayırıcı özellik değildir.
Alıştırma: Özet ve yorum
“Defne sözlükten beş kelime seçti. Üçünü ertesi gün kendi cümlesinde kullandı.” Bu metnin tek cümlelik özetini ve ayrı bir yorumunu yazın. Yoruma kaynakta bulunmayan kesin bir neden eklemeyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Özet: “Defne seçtiği beş kelimenin üçünü ertesi gün kullandı.” Yorum: “Kullanılmayan iki kelime için yeni bir alıştırma yararlı olabilir.” “İkisini tembellikten unuttu” kaynakta bulunmayan neden ve kişilik yargısı ekler.
Başlık ve ana düşünce
“Kelime defteri” bir konu adı olabilir. Yazarın kelime defteri hakkında savunduğu düşünceyi tek başına açıklamaz.
Metin ne hakkında, ne söylüyor?
“Uzun listeler tutmak yerine az sayıda kelimeyi kendi cümlesinde kullanmak, defteri daha işlevli kılar” diyen bir paragraf düşünün. Konu kelime defteridir; ana düşünce ise defterin kullanım biçimine ilişkin bu yargıdır.
Başlık bazen ana düşünceyi doğrudan söyler, bazen yalnız konuyu işaret eder. Bu nedenle başlığı kopyalayıp ana düşünce sorusuna cevap vermek her metinde yeterli olmaz. Yüklem taşıyan tam bir önerme kurmayı deneyin.
Bir paragrafın yalnız ilk cümlesini seçmek de mekanik bir yöntemdir. Sonraki örnekler ve sonuç cümlesi, yazarın asıl vurgusunu değiştirebilir. Bütün paragrafın hangi yargıyı desteklediğini sorun.
Alıştırma: Başlık ve ana düşünce
“Arda her yanlışını aynı listeye yazıyordu. Sonra yazım hatalarını anlam karışıklıklarından ayırdı. Artık hangi tür soruda çalışması gerektiğini daha kolay seçebiliyor.” Konuyu iki kelimeyle, ana düşünceyi tek cümleyle yazın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Konu “hata sınıflandırması” olabilir. Ana düşünce: “Yanlışları türlerine ayırmak, çalışma ihtiyacını belirlemeyi kolaylaştırır.” Bu örnek metnin savıdır; bütün öğrenenler için kanıtlanmış evrensel bir deney sonucu olarak sunulmamalıdır.
Tanım ve betimleme
“Üzerine oturulan, arkalıklı eşya” ile “koyu mavi, çizik ayaklı sandalye” aynı işi yapmaz. Biri kavramı tanıtır, diğeri belirli nesneyi görünür kılar.
Türü mü, bu örneği mi anlatıyor?
Tanım, bir kavramı benzerlerinden ayırmaya çalışır. Betimleme ise nesnenin görünüşünü, duyusal özelliklerini veya durumunu anlatabilir. “Mavi” bir sandalyenin özelliği olabilir ama bütün sandalyelerin zorunlu niteliği değildir.
Oyun sorusunda “tahtadan yapılmış eşya” gibi daraltmalar dikkatle seçilmelidir. Cevap sandalye ise malzeme tek başına yeterli değildir; pek çok eşya tahtadan yapılabilir. Üstelik farklı malzemeden sandalye de bulunur.
İyi bir alıştırmada kavramın işlevini ve ayırıcı yapısını düşünün. Tek örneğe ait süsleme ayrıntısını tanımın zorunlu şartına dönüştürmeyin. Bu ayrım, gündelik betimleme ile sözlük tanımını okumayı da kolaylaştırır.
Alıştırma: Tanım ve betimleme
“Kırmızı kapaklı, köşesi kıvrılmış, iki yüz sayfalık defter” sözündeki örneğe özgü ayrıntıları ayırın. Sonra defteri, bu ayrıntıları kullanmadan bir cümlede tanıtın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Renk, kıvrılmış köşe ve sayfa sayısı bu deftere özgüdür. “Yazı veya çizim için bir araya getirilmiş sayfalardan oluşan araç” daha genel bir tanıtım olabilir. Bu bir alıştırma tanımıdır; farklı defter türleri bakımından daha da geliştirilebilir.
Örnek ve kural
Bir örnek bir ilişkiyi görünür kılar; bütün olası kullanımları tek başına kapsamaz. Öğrenirken örneğin sınırını korumak gerekir.
Örneğin gösterdiği kadarını alın
“Kitaplık” kelimesinde -lık ekinin bir yer veya eşya adı kurduğunu görebilirsiniz. Buradan -lık alan bütün kelimelerin aynı tür nesne olduğu sonucuna atlamak doğru değildir. “Güzellik” farklı bir kavramı karşılar.
Örnek üzerinde sorulacak soru “Burada ne oldu?” olmalıdır. Ardından aynı açıklamanın ikinci ve üçüncü örnekte çalışıp çalışmadığını denersiniz. Bir karşı örnek varsa başlangıçtaki genellemeyi daraltmak gerekir.
Alıştırma: Örnek ve kural
“Taş serttir; öyleyse bütün doğal maddeler serttir” akıl yürütmesindeki sıçramayı bulun. Genel iddiayı sınamak için bir karşı örnek seçin. Sonra taşı anlatan, daha dar ve güvenli bir cümle kurun.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Bir doğal maddenin özelliği bütün doğal maddelere yayılmıştır. Su bu genellemeye karşı örnektir. “Bu taş parçası serttir” daha dar bir gözlemdir; bütün taş çeşitleri veya bütün maddeler hakkında gereksiz iddia taşımaz.
Somut ayrıntı ve soyut yargı
“Masa düzenliydi” bir değerlendirme sunar. Kalemlerin kutuda, kâğıtların dosyada bulunduğunu söylemek bu yargıya dayanak olabilecek ayrıntılar verir.
Yargıyı hangi görüntü destekliyor?
“Düzenli” tek başına bütün okuyuculara aynı görüntüyü göstermez. “Üzerinde yalnız bir defter vardı; kablolar masanın kenarına sabitlenmişti” cümlesi daha belirgin ayrıntılar içerir. Yine de düzen değerlendirmesi kullanım amacına göre değişebilir.
Somut ayrıntı eklemek her zaman uzun yazmak değildir. Bir sıfatı açıklayan tek bir örnek, art arda üç genel övgüden daha fazla bilgi verebilir. “Harika, mükemmel, çok iyi” dizisi ölçüyü söylemez.
Kelime tanımında soyut niteliği gündelik bir sahneyle düşünmek yararlıdır. Ancak sahnenin yalnız bir örnek olduğunu unutmayın; masadaki düzen bütün düzen kavramının tanımı değildir.
Alıştırma: Somut ayrıntı ve soyut yargı
“Zeynep dikkatliydi” cümlesini, kişinin iç dünyasını bildiğinizi iddia etmeden iki gözlenebilir davranışla açın. “Çok dikkatliydi” biçiminde yalnız derecesini artırmayın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
“Zeynep adresi ikinci kez okudu ve numarayı gönderimden önce karşılaştırdı” uygun bir açılım olabilir. Bu davranışlar dikkat yorumunu destekleyebilir; kişinin her işte daima dikkatli olduğunu göstermez. Sahnenin sınırını koruyun.
Bir paragraf, dört ayrı cevap
Metin: “Duru her yanlışını aynı sayfaya yazıyordu. Daha sonra yazım hatalarını anlam karışıklıklarından ayırdı. İki kelimeyi karıştırdığında aralarındaki farkı bir örnekle açıklamaya başladı. Artık sonraki çalışmada neyi tekrar edeceğini daha kolay seçebiliyor.” Konu, ana düşünce, özet ve yorum için birer cümle yazın.
Dört cevabın karşılaştırması
Konu: Yanlışları sınıflandırma. Ana düşünce: Yanlış türlerini ayırmak çalışma ihtiyacını seçmeyi kolaylaştırır. Özet: Duru yanlışlarını türlerine ayırıp karşılaştırmalı örnekler yazarak tekrarını daha kolay planladı. Yorum: Bu düzenin başka kelimelerde de işe yarayıp yaramadığı yeni örneklerle sınanabilir.
“Duru kesinlikle herkesten daha hızlı öğreniyor” cümlesi metinde bulunmayan kişiler arası karşılaştırma ekler. Ana düşünceyi belirtmek de anlatılan yöntemin bütün kişilerde aynı etkiyi göstereceğini bilimsel olarak kanıtlamaz; yalnız bu paragrafın vurgusunu açıklar.
Son olarak paragraf için bir başlık seçin. Başlık hem konuyu göstermeli hem içerikte bulunmayan büyük bir başarı vaat etmemelidir. “Hata defterinde sınıflandırma” bu sınıra uyar; “Bütün yanlışları bitiren yöntem” uymaz.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz