Rehberin bölümleri
Kısa notlarda aynı adın tekrarını azaltmak için zamir kullanırız. Ancak iki olası kişi veya nesne yan yana geldiğinde, cümle akıcı görünse bile okur kimin ne yaptığını karıştırabilir. Aşağıdaki kurmaca kayıp eşya olayı, bir zamirin karşılığını bulmakla belirsiz bir metni zorla kesinleştirmek arasındaki farkı gösteriyor.
Notu olay sırasına ayırın
Görevli, Elif'e bir atkı ve bir eldiven gösterdi. Elif atkının kendisine ait olmadığını söyledi. Eldiveni çantasına koydu; onu geçen hafta kaybetmişti.
İkinci cümlede kendisine sözü Elif'i gösterir. Üçüncü cümlede eldiveni alan kişi de olağan okumada Elif'tir. Onu zamirinin en yakın nesneyle ve kaybetme olayıyla uyumlu karşılığı eldivendir. Buna rağmen her zamirde yalnız en yakın ismi seçmek mekanik bir çözüm değildir. Anlam ve cümlenin kuruluşu da birlikte kontrol edilmelidir.
Gerçek belirsizlik nerede başlar?
Notu şöyle değiştirelim: Görevli, Elif'e atkıyı gösterdi. O, bunun sahibini tanıyordu. Burada o sözü görevliye de Elif'e de dönebilir. Sırf son sözü edilen kişi Elif olduğu için kesin hüküm vermek, metinde bulunmayan bir açıklığı üretir.
Düzeltmenin yolu daha çok tahmin değil, adı yeniden yazmaktır: Elif atkının sahibini tanıyordu. Eğer tanıyan görevliyse ilk kelimeyi görevli yaparız. Hangi kişinin amaçlandığını bilmeden yapılan editörlük ise iki olasılıktan birini sessizce seçer; metni düzeltirken anlamı değiştirmiş olabilir.
Yeni örnek: iki kişi ve bir sahiplik
Şu notu çözün: Eylül, Selin'e defterini gösterdi. Selin, onun kapağını dün değiştirdiğini söyledi. İkinci cümlede onun sözü doğal olarak deftere dönebilir; ama kapağı kimin değiştirdiği ve defterin ilk sahibinin kim olduğu ilk cümledeki sahiplik nedeniyle hâlâ karışabilir. Selin söylediği için değişikliği Selin'in yaptığı olağan okumadır; yine de defterin kime ait olduğu ayrıca netleştirilebilir.
Açık sürüm: Eylül kendi defterini Selin'e gösterdi. Selin, bu defterin kapağını dün değiştirdiğini söyledi. Burada defter Eylül'ün, değişikliği yapan Selin'dir. Defterin sahibinin Selin olması amaçlanıyorsa ilk cümle Selin'in defterini diye yazılmalı. Düzeltme sırasında hangi anlamı seçtiğinizi not edin. Yalnız daha akıcı görünen bir cümle kurmak, özgün notun niyetini bulduğunuzu kanıtlamaz.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Elif'in atkıyı kaybettiği kesin mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. İlk metinde atkının kendisine ait olmadığını söylüyor. Kaybettiğini bildiğimiz nesne eldiven.
2. Mert, Bora'ya kitabını verdi. Kitap kimin?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Tek cümle kesin karşılık sağlamıyor. Mert'in kitabını veya Bora'nın kitabını diyerek sahip açıkça belirtilmeli.
3. Kutuyu rafa koyduk; bu kırılmıştı. Nasıl düzeltirsiniz?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Kırılan kutuysa Kutuyu rafa koyduk; kutunun kapağı kırılmıştı gibi somutlaştırılabilir. Raf kırıldıysa bunu ayrıca adlandırmak gerekir.
Çalışmadan sonra
Zamir kontrolünde bir ok çizip karşılığı işaretleyin. Aynı zamirden iki makul ada ok çıkıyorsa sorun sizin dikkatsizliğiniz olmayabilir. İletişim metninde adı tekrar etmek, okuru yanlış kişiyi seçmeye bırakmaktan daha yararlıdır.
Konuyu genişletmek için Metni Anlama Atölyesi: Ana Düşünce, Özet, Yorum, Tanım ve Örnek rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz