Rehberin bölümleri
Bir kitap hem hediye hem ödül olabilir. Nesnenin kendisi, ona hangi adı vereceğimizi her zaman belirlemez. Verilme nedeni ve bağlam önemlidir. Bu çalışma, iki sözcüğü katı biçimde birbirinden koparmadan, hangi durumda hangi vurgunun öne çıktığını anlamak için üç kurmaca kitap verme olayını karşılaştırıyor.
Aynı kitap, farklı ilişki
Deniz doğum gününde arkadaşına kitap verdi. Burada hediye, kişisel kutlama ve verme ilişkisini anlatır. Okuma yarışmasının birincisine kitap verildiğinde ise ödül sözcüğü başarıya bağlı karşılığı öne çıkarır. İki kitap aynı baskı olabilir; onları ayıran kapak veya fiyat değildir.
Bir yarışma ödülüne günlük konuşmada hediye denilmesi imkânsız değildir. Ancak ödül sözcüğü, kitabın neden verildiğini daha belirgin gösterir. Anlam ayrımı yaparken her yakın sözcüğün birbirini bütün bağlamlarda dışlamasını beklemek hatalıdır. Kullanımın vurgusu ile mantıksal olarak mümkün olması ayrı sorulardır.
Katılım armağanı başarı ödülü mü?
Atölyeye gelen herkese bir ayraç verildiğini düşünün. Metinde bir başarı sıralaması yoktur. Katılım hediyesi veya hatıra ayracı açıklayıcı olabilir. En başarılı kişiye verildiğini varsaymak, herkese ifadesiyle de uyuşmaz.
Buna karşılık belirli bir görevi tamamlayanlara verilen bir nesne, düzenleyicinin kurgusuna göre katılım ödülü diye adlandırılabilir. Sözcük seçimindeki bu esneklik yüzünden iyi bir soru yalnız nesne verilmesini değil, başarı veya koşul ilişkisini de anlatmalıdır. Tanımın sözlükteki genel karşılığıyla örneğin gündelik adı her zaman tek bir çizgide buluşmaz.
Yeni sahne: ödülü sonradan hediye etmek
Yarışmada kazandığı kitabı kardeşine veren birini düşünün. Kitap ilk işlemde ödül, ikinci işlemde hediye olarak anlatılabilir. Nesne aynı, veren kişi ve verme nedeni değişmiştir. Bu örnek iki sözcüğün nesnelere kalıcı etiket gibi yapıştırılamayacağını gösterir.
Olayı iki okla yazın: Düzenleyici → kazanan, başarı karşılığı; kazanan → kardeşi, kişisel verme. Sonra her okun üstüne uygun sözcüğü koyun. Bir nesnenin geçmişte ödül olması, sonraki her aktarımın da ödül olduğu anlamına gelmez. Aynı mantık hatıra, bağış ve emanet gibi başka ilişki adlarında da düşünülebilir; fakat her sözcüğün ayrı koşulları vardır. Çalışmada amaç bütün verme türlerini tek kurala toplamak değil, adlandırmanın hangi ilişkiye baktığını açık tutmaktır.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Birinciliği nedeniyle verilen kitapta hangi vurgu güçlüdür?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Ödül. Verme işlemi bir başarıya ve sıralamaya bağlanmıştır.
2. Sürpriz bir ziyaret sırasında verilen çiçek mutlaka ödül müdür?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Bir başarı karşılığı olduğu söylenmiyor. Hediye sözcüğü bağlama daha rahat uyar.
3. Pahalı nesne ödül, ucuz nesne hediye diye ayırabilir miyiz?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Fiyat bu anlam ayrımını kurmaz. Düşük fiyatlı bir rozet ödül, pahalı bir eşya hediye olabilir.
Çalışmadan sonra
Bir kelimeyi tanımlarken nesnenin görünüşünden önce ilişkiye bakın: Kim, kime, hangi nedenle veriyor? Özellikle soyut adlarda bu tür ilişki soruları, sözcüğün anlamını tek bir eşya örneğine hapsetmeden öğrenmeyi sağlar.
Konuyu genişletmek için Bir Kavramı Ayırt Etme: İşlev, Özellik, Bağlam ve Parça-Bütün rehberine geçebilirsiniz.
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz