Yazıyı Planlama ve Düzenleme: Tasarıdan Taslağa, Kapsamdan Biçime

Bir yazı fikri, ilk taslak, düzenlenmiş metin ve yayımlanan ürün aynı aşamalar değildir. Bu rehber küçük bir duyurunun hazırlanışı üzerinden kapsamı belirlemeyi, doğru biçimi seçmeyi ve düzenleme sırasında bilgiyi korumayı çalıştırır. İşlemin sonunda kullanılabilir bir kontrol sayfanız olacak.

Yazı başlamadan önce üç karar

Okurun kim olduğunu, cevap beklediği soruyu ve metnin sınırını yazın. “Kelime çalışmak isteyen biri, bu hafta ne yapacağını öğrenmek istiyor; yalnız on dakikalık kâğıt alıştırmasını anlatacağım” gibi somut bir çerçeve kurabilirsiniz. Bütün öğrenme yöntemlerini vaat eden bir başlık bu çerçeveye uymaz.

İlk taslakta cümleler kusursuz olmak zorunda değildir. Ancak bilmediğiniz ayrıntıları gerçekmiş gibi doldurmayın. Etkinliğin ücreti bilinmiyorsa bir soru işareti veya editör notu bırakılır; “ücretsiz” tahmini son metne taşınmaz.

Biçimi bilgiye göre seçin. Ardışık işlemler numaralı listeye, karşılaştırmalar tabloya, gerekçeli açıklamalar paragrafa uygun olabilir. Her şeyi liste yapmak, cümleler arasındaki neden ilişkisini eksiltebilir.

Tasarı ve taslak

“Bir kelime bülteni çıkaracağım” demek ile ilk sayının metnini hazırlamak aynı aşama değildir. Tasarı ve taslak bu iki aşamayı ayırmaya yardım eder.

Plan ile ilk biçimi karıştırmayın

Tasarı, yapılması düşünülen işin ana fikrini ve planını anlatabilir. Taslak ise düzenlenmeye açık ilk biçimdir. Bir bülten tasarısında hedef kitle ve yayın sıklığı konuşulur; taslak sayfada başlıklar ve paragraflar görülebilir.

Bu kelimeler bazı bağlamlarda yaklaşır; her kullanımda birbirini kesinlikle dışlamaz. Önemli olan metnin hangi aşamaya işaret ettiğidir. “Taslak hazır” sözü, son okumanın yapıldığı veya yayının tamamlandığı anlamına gelmez.

Bir oyun tanımında “ilk biçim” ve “yapılması düşünülen iş” gibi ayrıntıları işaretleyin. Yalnız “hazırlık” denmesi birden fazla adayı açık bırakabilir. İyi soru, hazırlığın türünü de anlatır.

Alıştırma: Tasarı ve taslak

Üç notu sıraya koyun: “Yazı başlıklarını ve paragrafları kabaca oluşturdum.” “Okurlar için haftalık bülten fikrini düşündüm.” “Düzeltmelerden sonra sayıyı yayımladım.” Hangi not ilk metni gösteriyor?

Kapsam ve içerik

Bir yazının hangi konuları ele aldığı ile o konular hakkında gerçekten ne söylediği farklı sorulardır. Başlık bir sınır çizer; metin o sınırı doldurur.

Konu listesi, açıklamanın kendisi değildir

“Üç noktalama işareti” başlığı kapsamı üç işaretle sınırlar. Yazı bu işaretlerin adını saymakla yetiniyorsa açıklayıcı içerik henüz zayıf kalabilir. Her işaretin bir cümlede nasıl çalıştığı gösterildiğinde okurun kullanabileceği bilgi oluşur.

Başlığın bütün Türkçe yazımını vaat etmesi, iki kısa örneğin bu alanın tamamını karşıladığı anlamına gelmez. Kapsamı daraltmak çoğu zaman daha dürüst ve daha kullanışlı bir metin sağlar.

Alıştırma: Kapsam ve içerik

“Türkçede Her Şey” başlıklı, yalnız soru ekinin yazımını anlatan bir yazı düşünün. Metni genişletmeden daha doğru iki başlık önerin. Başlığın hangisinin örnek vaat ettiğini de belirtin.

İçerik ve biçim

Bir duyurunun ne söylediği ile bunu nasıl sunduğu farklıdır. Listeye dönüştürmek bilgiyi düzenler; eksik bilgiyi kendiliğinden tamamlamaz.

Sunumu değiştirirken bilgiyi koruyun

“Etkinlik cumartesi, saat onda, kütüphanede” cümlesini gün, saat ve yer başlıklı üç satıra ayırabilirsiniz. Temel bilgiler korunur, biçim değişir. Fakat etkinliğin ücretini metin söylemiyorsa listeye “ücretsiz” ekleyemezsiniz.

Biçim okuyuşu etkiler. Adım adım yapılacak işlemlerde numaralı liste yardımcı olur; bir görüşün gerekçesini anlatırken paragraf daha doğal olabilir. Biçim seçimini metnin işine göre yapmak gerekir.

Alıştırma: İçerik ve biçim

“Tur üç dakika sürecek. Cevaplar küçük harfle de yazılabilecek. Her oyuncu bir kez katılacak.” Metni üç maddelik listeye çevirin. Ardından metinde bulunmadığı için ekleyemeyeceğiniz iki ayrıntı yazın.

Süreç ve ürün

Bir işi yapma süreci ile o işten ortaya çıkan ürün farklı cevaplar gerektirebilir. “Çizmek” ve “çizim” bunu görmenin kolay bir yoludur.

Eylem sürerken, sonuç eldeyken

“Bir saat boyunca çizdi” eylemin süresini anlatır. “Çizimi panoya astı” ise ortaya çıkan çalışmayı nesne olarak ele alır. Aynı kelime ailesinde bulunmaları cümledeki görevlerini eşitlemez.

Bazı adlar hem süreç hem ürün anlamına yaklaşabilir. “Yapım” bir işin gerçekleşmesini de bir eser türünü de çağrıştırabilir. Bu nedenle yalnız eke bakmak yerine yüklemi ve nesne ilişkisini okuyun.

Tanım “bir şeyi meydana getirme işi” diyorsa süreç odaklıdır. “Bu iş sonunda oluşan eser” diyorsa ürün öne çıkar. Harf sayısından önce bu ayrımın yapılması, aynı kökten türeyen adayları azaltır.

Alıştırma: Süreç ve ürün

1. “Öyküyü yazmak üç gün sürdü.”
2. “Öykü masanın üstünde duruyor.”
3. “Yazma sırasında kapı çaldı.”

Hangi cümlelerde süreç, hangisinde ortaya çıkan metin var?

Eksik bilgiyi icat etmeden metin hazırlamak

Elinizdeki notlar: “Cumartesi, 11.00, kütüphane toplantı odası, kelime kartları, on kişilik yer.” Bu bilgilerle kısa bir duyuru yazın. Ardından yayımlamadan önce sorulması gereken üç eksik bilgiyi ayrı listeleyin.

Son okumayı üç turda yapın: önce bilgi doğruluğu, sonra kapsam ve sıra, son olarak yazım. Bir metnin biçimsel olarak bitmiş görünmesi, eksik ayrıntılarının giderildiği anlamına gelmez.

Hamdi Sarıkaya

Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.

Yayın ilkelerimiz