Rehberin bölümleri
Bir metindeki olayları bilmek, aralarındaki sırayı ve ilişkiyi doğru kurduğunuzu göstermeyebilir. Bağlantı sözleri zaman, karşıt beklenti, seçim veya sınır bildirebilir. Bu rehber aynı kelimenin farklı cümlelerde nasıl değiştiğini ve eksik bilgiden fazladan sonuç çıkarmamayı çalıştırır.
Olayı ilişkiden ayırın
“Çalıştı ama zorlandı” cümlesinde iki olay da korunur. “Çalıştığı için zorlandı” başka bir ilişki kurar. Kelimelerin çoğu aynı olduğu hâlde bağ değiştiğinde anlatılan neden veya beklenti de değişir. Cümleyi özetlerken bu bağı koruyun.
Zaman sıralamasında “önce” ile “hemen önce” farklı kısıt verir. İlkinde araya başka adım girebilir; ikincisi bitişik sıra ister. Üç kişiyle ilgili bir tek önce-sonra bilgisi çoğu zaman bütün sırayı belirlemez.
Yerine ve ancak gibi sözlerde ise çevredeki kelimelere bakın. Bir davranışın yerine başka davranış seçilebilir, bir kişinin yerine başkası görev yapabilir veya nesne bulunduğu yere konabilir. Aynı kısa sözcük tek bir açıklamaya bağlanmaz.
Önce ve sonra
“A işi B’den önce” bilgisi, C’nin sırasını kendiliğinden belirlemez. Sıralama alıştırmalarında bilinmeyen konumları açık bırakın.
Her bilgi kaç ilişki kuruyor?
“Önce kayıt, sonra kontrol” iki adım arasında sıra verir. “Teslim kontrolün ardından” bilgisi eklenirse kayıt, kontrol, teslim dizisi oluşur. Fakat yalnız ilk cümleyle teslimin yeri bilinmez.
Birden fazla olası sıra kalması hata yaptığınız anlamına gelmez. Metin yeterli kısıt vermemiş olabilir. Bütün seçenekleri tek sıraya zorlamak yerine hangi konumların kesin olduğunu söyleyin.
“Hemen önce” de yalnız “önce”den daha dar bir ilişkidir; araya başka adım giremeyeceğini bildirir. Küçük zaman sözlerini atlamadan okuyun. Soru tek cevap istiyorsa bu ayrıntılar belirleyicidir.
Alıştırma: Önce ve sonra
Bilgiler: Defne, Ece’den önce; Mert, Ece’den sonra konuştu. Üç kişi başka kimse olmadan konuştuysa sıra nedir? İkinci bilgi kaldırılırsa Mert’in yeri kesinleşir mi?
Cevapları ve gerekçeleri aç
Defne, Ece, Mert. İkinci bilgi olmadan Mert başta, arada veya sonda olabilir; yalnız Defne’nin Ece’den önce gelmesi korunur. Kısıt sayısı azaldığında seçeneklerin artması beklenir; eksik bilgiyi tahminle tamamlamayın.
Rağmen ifadesi
“Çok çalışmasına rağmen zorlandı” cümlesi iki bilgiyi karşıt bir beklenti üzerinden bağlar. Çalışmanın gerçekleşmediğini söylemez.
İki bilgiyi de koruyun
Cümlede çalışma vardır, zorlanma da vardır. Rağmen, çalışmanın kolaylaştırması beklentisiyle sonucun farklılığını gösterir. “Zorlandı, demek ki çalışmamış” özeti ilk bilgiyi siler.
Bu yapı neden ilişkisiyle karıştırılabilir. “Çok çalıştığı için zorlandı” başka bir açıklama sunar; yorgunluk gibi bir bağlam gerektirebilir. Aynı iki olayın bulunması, bağlaç değişince ilişkinin aynı kaldığı anlamına gelmez.
Tanım okurken “engellemesi beklenen koşula karşın” gibi ifadeleri fark edin. Cevabı bulmak için olayı değil ilişkinin türünü adlandırmanız gerekebilir. Kişinin başarısı hakkında geniş bir yargı eklemeyin.
Alıştırma: Rağmen ifadesi
“Süre kısa olmasına rağmen bütün soruları okudu.” Metni iki bağımsız doğru cümleye ayırın. Ardından aşağıdaki özeti kontrol edin: “Bütün soruları okuduğuna göre süre uzundu.”
Cevapları ve gerekçeleri aç
Süre kısaydı. Bütün soruları okudu. Önerilen özet ilk bilgiyi tersine çevirdiği için yanlıştır. Rağmen yapısı, iki durumun birlikte gerçekleştiğini zaten açıkça söylüyor; beklenmedik oluşu bilgileri iptal etmez.
Yerine sözü
“Aramak yerine yazdı” davranış seçimini değiştirir. “Arkadaşının yerine nöbet tuttu” ise başka bir kişinin görevini üstlenmeyi anlatır.
Neyin yerini ne alıyor?
İlk cümlede arama yapılmadığı, yazmanın seçildiği anlatılır. İkinci cümlede nöbet işi korunur, yapan kişi değişir. Yerine kelimesinin tek bir anlamına kilitlenmek bu ayrımı kaçırır.
“Dosyayı yerine koydu” üçüncü bir ilişki kurar: Burada nesne uygun konumuna dönmektedir. Sözcüğün çevresindeki ekler ve yüklem, hangi kullanımı okuduğunuzu gösterir.
Alıştırma: Yerine sözü
- “Çay yerine su içti.”
- “Ece’nin yerine sunumu yaptı.”
- “Kalemi yerine bıraktı.”
Seçenek değiştirme, kişi adına yapma ve konuma koyma ilişkilerini eşleştirin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Sırasıyla seçenek değiştirme, kişi adına yapma ve konuma koyma. İkinci cümle sunumu Ece’nin hazırlamadığını söylemez; yalnız yapan kişinin o aşamada değiştiğini bildirir. Verilmeyen hazırlık bilgisini bu ilişkiden çıkarmayın.
Ancak kelimesinin üç görevi
“İstedi ancak yapamadı”, “ancak iki kişi” ve “ancak akşam gelebildi” örneklerinde aynı kelime farklı anlam ilişkileri kuruyor.
Tek eş anlamlıyı her yere taşımayın
İlk cümlede ancak, fakat benzeri bir karşıtlık kurar. “Ancak üyeler girebilir” cümlesinde yalnız anlamıyla sınırlar. “Ancak akşam gelebildi” ifadesi ise gelişin daha erken gerçekleşmediğini vurgular.
“Ancak” gördüğünüz her yeri “fakat” diye okumak, ikinci cümlede anlamsız bir yapı üretir. Sözcüğü aday açıklamayla değiştirip bütün cümleyi okumak kısa bir anlam kontrolüdür.
Alıştırma: Ancak kelimesinin üç görevi
- “Yola çıktı ancak geç kaldı.”
- “Bu kapıdan ancak görevliler geçebilir.”
- “İşini ancak gece bitirebildi.”
Her cümlede ancaka uygun kısa bir açıklama seçin. Son cümleden işin hiç bitmediği çıkar mı?
Cevapları ve gerekçeleri aç
Fakat; yalnız; daha erken değil, ancak o vakitte. Son cümle işin bittiğini açıkça bildirir; gecikmiş olması tamamlanmayı ortadan kaldırmaz. Kip ve zaman bilgisini, olumsuz çağrışımla karıştırmayın.
Atölye gününü doğru özetlemek
Metin: “Ece, Defne’den sonra konuştu. Mert konuşmak yerine kartları dağıttı. Süre kısa olmasına rağmen bütün örnekler okundu. Son grup çalışmasını ancak akşam bitirebildi.” Olay sırası kesin olan kısmı, yapılan tercih değişikliğini ve beklenenin tersine gerçekleşen durumu ayrı ayrı yazın.
İlişkileri koruyan çözüm
Defne, Ece’den önce konuşmuştur; Mert’in bu ikisine göre ne zaman kart dağıttığı verilmez. Mert konuşmayı değil kart dağıtmayı seçmiştir. Örneklerin hepsi okunmuş, süre kısa kalmıştır. Son grup işini bitirmiştir; ancak sözü burada daha erken bitirememeyi vurgular. İşin hiç tamamlanmadığı sonucu çıkmaz.
Son denetim olarak metne “Bütün etkinlikler akşam başladı” cümlesini eklemenin mümkün olup olmadığını sorun. Eldeki bilgi yalnız son grubun bitişiyle ilgilidir; bütün başlangıçları söylemez. Bağlantı sözünü doğru okumak, metinde bulunmayan zaman bilgisini de eklememeyi gerektirir.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz