Rehberin bölümleri
Bir sınıflama sorusunda cevap, kullanılan ölçüte göre değişebilir. Domatesin mutfakta sebze grubunda ele alınmasıyla botanik açıdan meyve olması bu durumu tanıdık biçimde gösterir. Bu yazı beslenme önerisi değildir. Amaç bir kelimeyi farklı bilgi alanlarında sınıflandırırken yönergenin neden açık olması gerektiğini incelemektir.
Ölçütü önce seçin
Mutfakta salata hazırlarken kullanılan sebzeleri gruplayın yönergesi günlük kullanım bağlamını çağırır. Bitkinin çiçeğinden gelişen, tohum taşıyan meyveleri seçin yönergesi ise botanik ölçüt kurar. Domates bu ikinci bağlamda meyve olarak sınıflanır. İki kullanımın farklı olması, herkesin her bağlamda aynı kelimeyi yanlış kullandığı anlamına gelmez.
Bir kâğıt etkinliğinde yalnız Meyve mi sebze mi yazıp iki kutu vermek, hangi ölçütün beklendiğini gizleyebilir. Katılımcının cevabını değerlendirirken gerekçesini dinlemek gerekir. Gündelik kategoriyle bilimsel kategori aynı amaç için kurulmamıştır. Soru, hangi dil alanında çalıştığını söylemelidir.
Başka sınır örnekleri
Oyuncak araba, araba resminin yanında sınıflanırken gerçek taşıt mı, taşıt modeli mi sorusu doğar. Bir ses kaydı kitap sayılır mı tartışması ise kitabın fiziksel nesne, metin veya yayın biçimi olarak düşünülmesine bağlı olabilir. Bu örneklerin hepsi tek tür bilimsel sınıflama değildir; ortak nokta ölçütün görünür olmasıdır.
Kategori sınırı konuşulabilir diye her cevap eşit derecede uygun olmaz. Ölçüt belirlendikten sonra cevaplar o ölçüte göre sınanır. Serbest çağrışım ile sınıflama etkinliğini karıştırmayın. Esneklik, gerekçesiz kabul demek değildir; doğru soruyu sormayı gerektirir.
Sınıflama kartına kaynak notu ekleyin
Domates örneğinde botanik bilgi kontrolü için Royal Botanic Gardens, Kew'in domates tanıtımına bakılabilir. Kaynak, domatesi meyve olarak tanımlar ve mutfakta sebze gibi tüketildiğini belirtir. Bu bilgi iki bağlamın farklılığını doğrular; her kategori tartışmasının sınırsız biçimde yoruma açık olduğu sonucunu vermez.
Çalışma kartında ölçüt, kaynak ve örnek alanlarını ayrı tutun. Ölçüt botanikse bitkinin ilgili yapısı incelenir; mutfak kullanımıysa kullanım bağlamı konuşulur. Kaynağın adını yazmak tek başına bütün gerekçeyi açıklamaz; o kaynağın hangi iddiayı desteklediğini söyleyin. Bu yaklaşım başka alan terimlerinde de işe yarar. Aynı sözcüğün gündelik ve teknik kullanımı varsa önce alanı belirleyin, sonra o alandaki anlamı kontrol edin. Farklı alanları aynı soru içinde sessizce karıştırmak, bilgili katılımcının da yanlış sayılmasına yol açabilir.
Kendiniz deneyin: üç kontrol sorusu
Önce kendi cevabınızı yazın; sonra çözümü açıp gerekçenizle karşılaştırın.
1. Domates için iki farklı kategori söylenmesi her zaman çelişki mi?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Mutfak kullanımı ve botanik ölçüt farklı bağlamlar kurabilir.
2. Yönerge ölçütü söylemiyorsa ne yapılmalı?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Ölçüt sorulmalı veya cevapta kullanılan ölçüt açıkça belirtilmeli. Gizli ölçüte göre sonradan ceza verilmemeli.
3. Ölçüt belli olduktan sonra her yorum kabul mü?
Çözümü ve gerekçeyi göster
Hayır. Cevabın o ölçüte gerçekten uyduğu gerekçelendirilmelidir.
Çalışmadan sonra
Kategori kartının üstüne yalnız grup adını değil ölçüt cümlesini de yazın. Bu küçük ek, sınır örneklerini tartışmayı kolaylaştırır ve katılımcının genel bilgisini yazarın saklı beklentisinden ayırır.
Konuyu genişletmek için Alan Terimlerini Ayırma: Bilim, Harita ve Tarih Soruları İçin Çalışma Dosyası rehberine geçebilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz