Rehberin bölümleri
Bir davranışın neden yapıldığı, hangi sonuca yöneldiği, ne kullanılarak yapıldığı ve hangi koşula bağlı olduğu farklı sorulardır. Bu rehber birbiriyle karıştırılan altı ilişkiyi, aynı olay içinde bir araya getirir. Böylece yalnız kelime karşılıklarını değil, cümlenin neyi söylediğini ve neyi söylemediğini de denetleyebilirsiniz.
Bir sahne için altı ayrı soru
“Yağmur yağarsa afişleri korumak için kapalı salona geçeceğiz; afişleri taşımak için kutu kullanacağız” cümlesini düşünün. Yağmur olasılığı koşuldur. Afişleri korumak amaçtır. Kutu araçtır. Salona gerçekten geçildiği henüz söylenmemiştir. Tek cümlede birden fazla ilişki bulunabilir.
Olay gerçekleşince anlatımın zamanı da değişir. “Yağmur yağdığı için salona geçtik” neden açıklaması sunar. “Afişleri korumak istedik ama iki tanesi ıslandı” niyet ile sonucu ayırır. İyi niyet, sonucun mutlaka başarılı olacağını göstermez.
Öneri ve zorunluluk da bu olayın başka yüzleridir. “İsterseniz yedek kutu alın” seçeneği, “katılım için giriş kartı gerekir” ön koşuluyla aynı değildir. Yönergede hangi ilişkinin kurulduğunu işaretlemeden kural çıkarmayın.
Amaç ile araç arasındaki fark
“Kütüphaneye ulaşmak için bisiklete bindi” cümlesinde amaç ile araç ayrı yerlerde durur. Bisiklet burada ulaşılmak istenen sonuç değildir.
Neye ulaşmak, neyi kullanmak?
Amaç kütüphaneye ulaşmaktır; araç bisiklettir. Aynı nesne başka bir cümlede amaçla ilgili olabilir: “Bisiklet satın almak için para biriktirdi.” Bu kez bisiklet, hedeflenen alışverişin nesnesidir. Kelimenin kendisi rolü sonsuza kadar belirlemez.
“Çünkü” ile açıklanan bir gerekçe de doğrudan araç sayılmaz. “Kitaba ihtiyacı olduğu için gitti” cümlesi gidiş nedenini açıklar; nasıl ulaşıldığını söylemez. Anlam sorularında bu üç ilişkiyi ayrı kutulara yazmak yararlıdır.
Tanım hazırlarken “sonuca götüren yol” ile “ulaşılmak istenen sonuç” ifadelerini değiştirmeniz cevabı da değiştirir. Harf sayısı uysa bile ilişki yanlışsa aday elenmelidir.
Alıştırma: Amaç ile araç arasındaki fark
“Afişi hazırlamak için çizim programını açtı; ertesi gün duyuru yapılacaktı.” Bu cümlede yakın amacı, kullanılan aracı ve zaman bilgisini ayrı ayrı bulun. Sonra aracı değiştirip amacı koruyan yeni bir cümle yazın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Yakın amaç afişi hazırlamak, araç çizim programı, zaman bilgisi ertesi gündür. “Afişi hazırlamak için kâğıt ve boya kullandı” örneğinde amaç korunur. Duyurunun ertesi gün yapılacak olması ise programın nasıl çalıştığına ilişkin bir bilgi vermez.
Koşul ve neden
“Yağmur yağarsa içeride oynarız” bir koşul kurar. “Yağmur yağdığı için içeride oynadık” ise gerçekleşmiş davranışa gerekçe gösterir.
Gerçekleşme bilgisine dikkat edin
İlk cümlede yağmurun gerçekten yağıp yağmadığı söylenmez. Bir olasılık karşısında ne yapılacağı belirlenir. İkinci cümlede yağmur, yapılmış davranışın nedeni olarak sunulur.
“Ödevini bitirirsen oyuna katılırsın” cümlesi de bitirme eyleminin gerçekleştiğini kanıtlamaz. Yalnız katılma için bir koşul koyar. “Ödevini bitirdiği için katıldı” ifadesi farklı bilgi taşır.
Alıştırma: Koşul ve neden
- “Elektrik kesilirse oyunu durdururuz.”
- “Elektrik kesildiğinden oyunu durdurduk.”
- Hangisi kesintinin gerçekleştiğini açıkça bildirir?
İlk cümleyi, koşulu koruyarak farklı bir olayla yeniden kurun.
Cevapları ve gerekçeleri aç
İkinci cümle kesintiyi gerçekleşmiş olay olarak aktarır. “Süre dolarsa cevapları kilitleriz” ilkine benzer koşul ilişkisi kurar. Bundan sürenin zaten dolduğu sonucunu çıkaramayız; sistemin hangi durumda ne yapacağı belirtilmiştir.
Niyet ve sonuç
Bir davranışın amacı iyi olabilir; ortaya çıkan sonuç yine de farklı olabilir. Niyeti anlatan cümle, sonucun açıklamasının yerine geçmez.
İki ayrı soruyu cevaplayın
Bir oyuncu arkadaşına yardım etmek için cevabın ilk harfini söyler. Arkadaş yanlış bir kelimeye takılıp daha fazla zaman kaybeder. Yardım niyeti vardır; fakat bu örnekte sonuç hızlanma olmamıştır.
“Bunu seni hızlandırmak için yaptım” niyet açıklamasıdır. “Bu nedenle beş saniye daha geç cevap verdim” ise sonuç iddiasıdır. İkisini ayrı değerlendirmek, tartışmayı kişinin karakteri yerine olayın akışına taşır.
Alıştırma: Niyet ve sonuç
“Soruyu kolaylaştırmak için örnek ekledim. Örnekteki bir sözcük iki cevabı da çağrıştırdı ve itirazlar arttı.” Bu metinden niyeti, yapılan değişikliği ve sonucu üç kısa satırla çıkarın. Metinde bulunmayan bir kişilik yargısı eklemeyin.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Niyet kolaylaştırmak, değişiklik örnek eklemek, sonuç belirsizlik ve itiraz artışıdır. “Editör dikkatsiz biridir” kişilik yargısı bu kısa olay anlatımından zorunlu olarak çıkmaz. Olay düzeyindeki hatayı tarif etmek, kişiye ilişkin geniş bir sonuçtan daha sağlamdır.
Risk ve engel
Bir yolun kapanma ihtimali ile yolda geçişi durduran bir duvar bulunması aynı durum değildir. Risk olasılığa, engel ilerlemeyi güçleştiren şeye odaklanır.
Olabilir ile şu anda var arasındaki ayrım
“Yağış artarsa yol kapanabilir” olası bir aksaklık bildirir. “Yoldaki devrilmiş ağaç geçişi durduruyor” mevcut bir engeli anlatır. Bir engel başka riskler de doğurabilir; kelimeler her durumda birbirini dışlamaz.
Bir oyun turunda bağlantının kopma ihtimali risk, ekranda ilerlemeyi durduran hata ise somut sorun olabilir. Fakat her yavaşlığı “engel” diye adlandırmak dereceleri siler. Geçişi tamamen durduruyor mu, yalnız süre mi ekliyor?
Bir tanımı okurken gelecekteki olumsuz olasılık ile mevcut güçlüğü ayırın. “Tehlike” ve “risk” gibi yakın sözcüklerde de bağlam önemlidir; teknik alanlarda daha özel tanımlar kullanılabilir.
Alıştırma: Risk ve engel
“Pil yüzde iki kaldı. Telefon kapanırsa tur yarıda kalabilir. Şu an uygulama çalışıyor.” Bu metin mevcut bir kapanmayı mı, kapanma riskini mi anlatıyor? Metni gerçekleşmiş olay anlatımına dönüştürün.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Kapanma riski anlatılıyor. “Telefon kapandı ve tur yarıda kaldı” gerçekleşmiş olayı bildirir. İlk metinde bu sonucun zaten yaşandığını söyleyemeyiz. Düşük pil bir işarettir; kapanma gerçekleşmiş gibi sunulmamalıdır.
Öneri ile zorunluluk
“Cevabı göndermeden kontrol edebilirsin” bir seçenek sunar. “Cevabı göndermeden onay kutusunu işaretlemelisin” ise bir gereklilik bildirir.
Yönergenin gücünü doğru okuyun
Öneri, işe yarayacağı düşünülen bir davranışı sunar. Zorunlulukta yapılması beklenen veya işleyiş için gerekli bir adım bulunur. “İpucu kullanmanız önerilir” sözünü “ipucu kullanmadan ilerleyemezsiniz” diye özetlemek anlamı değiştirir.
Bir oyun yönergesinde sistemin gerçekten istediği işlem ile editörün tavsiyesi açıkça ayrılmalıdır. Kullanıcı gereksiz bir adımı zorunlu sanarsa akış yavaşlar. Tersine, gerekli adımı seçenek gibi okumak işlemin tamamlanmamasına neden olabilir.
“Gerekir”, “zorunludur”, “tercih edebilirsiniz” gibi ifadeleri işaretleyin. Ancak tek bir kelimeyi bağlamdan koparmayın: “Gerekirse ipucu alın” koşullu bir tavsiye olabilir; her soruda ipucu alma emri değildir.
Alıştırma: Öneri ile zorunluluk
“Yeni başlayanlar önce örnek turu deneyebilir. Yarışmaya katılmak için kullanıcı hesabıyla giriş yapmak gerekir.” Hangi işlem tercih, hangisi metne göre ön koşuldur? Sonra tavsiyeyi emir hâline getirmeden daha kısa yazın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Örnek tur tercihtir; yarışma için giriş ön koşuldur. “Önce örnek turu deneyebilirsiniz” tavsiyeyi korur. Bu örnek gerçek sitenin hesap kurallarını duyurmaz; kip ve anlam farkını göstermek için kurulmuş bir yönergedir.
İstek ve ihtiyaç
Bir nesneyi istemek, belirli bir işi yapmak için ona ihtiyaç duymakla her zaman örtüşmez. Aynı defter iki farklı cümlede iki farklı ilişki kurabilir.
Gereksinimi bağlam belirler
“Kapağını beğendiğim için bu defteri istiyorum” bir isteği anlatır. “Bugünkü notları yazabileceğim boş bir sayfaya ihtiyacım var” ise yapılacak işten doğan gereksinimi belirtir. Gereksinim başka bir defterle de karşılanabilir.
Bu ayrım, insanların isteklerini küçümsemek için kullanılmaz. Bir isteğin değerli olması ile aynı nesnenin tek zorunlu çözüm olması farklı iddialardır. Dil çalışmasında amaç bu iddiaları birbirine karıştırmamaktır.
Alıştırma: İstek ve ihtiyaç
“Not almak istiyor ama yanında kâğıt yok. Özellikle kırmızı kapaklı bir defter arıyor.” Kâğıt gereksinimini karşılayabilecek iki seçenek yazın. Kırmızı kapak tercihinin bu seçenekleri neden zorunlu olarak elemediğini açıklayın.
Cevapları ve gerekçeleri aç
Boş bir kâğıt veya kullanılabilir başka bir defter not alma gereksinimini karşılayabilir. Kırmızı kapak özel tercihtir; not alma işinin gerçekleşmesini tek başına belirlemez. Metin, bu rengin teknik olarak gerekli olduğunu söylemiyor.
Etkinlik hazırlığının ilişki haritası
Metin: “Kitapları okula ulaştırmak için araç ayarlandı. Yeterli kutu bulunursa pazar günü taşınacaklar. Yağış ihtimali var. İsterseniz etiket hazırlayabilirsiniz; taşıma ekibinde bulunmak için kayıt yaptırmak gerekiyor.” Amaç, araç, koşul, risk, öneri ve zorunluluk için birer satır yazın.
Haritanın açıklaması
Amaç kitapları ulaştırmaktır; araç taşıma aracıdır. Kutuların bulunması taşıma gününe bağlanan koşuldur. Yağış olasılığı risktir. Etiket hazırlama bir seçenek, ekibe kayıt ise metinde belirtilen gerekliliktir. Kitapların zaten taşındığı veya yağmurun kesin yağacağı sonucu çıkarılamaz.
Alıştırma sonrasında her satırdaki ilişkiyi başka bir nesneyle yeniden kurun. Kitap yerine boya malzemesi koymanız cümledeki amaç-araç yapısını değiştirmek zorunda değildir. Nesne adı değişince açıklamanız bozuluyorsa ilişkiyi değil yalnız örneği ezberlemiş olabilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okuma
Hamdi Sarıkaya, Kelime Rotası’nın yayın sorumlusudur. Site, soru havuzu ve kullanıcı geri bildirimleri bu yayın sorumluluğu altında yönetilir.
Yayın ilkelerimiz