Brüt Maaş ve Net Maaş Arasındaki Fark Nedir?
Çalışma hayatına yeni atılan veya iş değiştiren birçok kişinin karşılaştığı ilk büyük kavram karmaşası "Brüt Maaş" ve "Net Maaş" ayrımıdır. Özellikle iş sözleşmelerinde (sözlü anlaşmaların aksine) maaşlar her zaman brüt üzerinden yazılır. Peki bu iki kavram arasındaki devasa uçurumun sebebi nedir?
Brüt Maaş: İşverenin (şirketin) sizin emeğinizin karşılığı olarak belirlediği ve henüz içinden devletin aldığı yasal kesintilerin (SGK primi, işsizlik sigortası, gelir vergisi ve damga vergisi) çıkarılmadığı ham tutardır. Kısacası bu para sizin "gerçekte kazandığınız" paranın tamamıdır, ancak cebinize girmeden önce devlet kendi payını alır.
Net Maaş: Tüm bu yasal zorunluluklar ve vergiler brüt tutardan düşüldükten sonra, doğrudan banka hesabınıza (IBAN'ınıza) nakit olarak yatırılan ve harcayabildiğiniz temiz tutardır.
Bordroda Yer Alan Yasal Kesintiler Nelerdir?
Maaşınızın brütten nete dönüşüm yolculuğunda sırasıyla 4 temel kesinti istasyonu vardır. Her birinin yüzdesi ve aktarıldığı devlet kurumu farklıdır:
- SGK İşçi Primi (%14): Brüt maaşınızın %14'ü, sizin gelecekte emekli olabilmeniz ve bugün devletin sunduğu Genel Sağlık Sigortası'ndan (hastaneler, ilaçlar) yararlanabilmeniz için doğrudan Sosyal Güvenlik Kurumu'na kesilir.
- İşsizlik Sigortası İşçi Payı (%1): Brüt maaşınızın %1'i İşsizlik Sigortası Fonu'na aktarılır. Bu sayede, kendi isteğiniz dışında işten çıkarılırsanız (haklı fesih vb.), belirli bir süre işsizlik maaşı almaya hak kazanırsınız.
- Gelir Vergisi (Dilimli): Brüt maaşınızdan SGK ve İşsizlik primleri çıkarıldıktan sonra kalan tutara "Gelir Vergisi Matrahı" denir. Bu matrah üzerinden, yıl içindeki kümülatif kazancınıza göre (Artan oranlı vergi dilimleri) vergi kesilir. Yılın başında bu oran %15 iken, aylar geçtikçe toplam geliriniz arttığı için vergi oranınız %20, %27, %35 ve en son %40'a kadar çıkar.
- Damga Vergisi (%0,759): Maaş bordrosu resmi ve yasal bir evrak olduğu için, brüt maaşınızın binde 7,59'u (%0,759) damga vergisi olarak devlete ödenir.
AGİ Kalktı mı? Asgari Ücret Vergi İstisnası Nedir?
2022 yılına kadar çalışanların maaşlarına, medeni durumlarına ve çocuk sayılarına göre devlet tarafından ödenen "Asgari Geçim İndirimi (AGİ)" adlı bir sistem vardı. Bu sistem kaldırılarak yerine tüm çalışanları (bekar veya evli fark etmeksizin) kapsayan çok daha adil bir sistem olan "Asgari Ücret Vergi İstisnası" getirildi.
Bu sistemin matematiği oldukça basittir: Hangi maaşı alırsanız alın (ister asgari ücret, ister genel müdür maaşı), maaşınızın o yılki "Asgari Ücretin Brüt Tutarına" denk gelen kısmından hiçbir şekilde Gelir Vergisi ve Damga Vergisi alınmaz.
Yani devlet şunu söyler: "Eğer bir kişi asgari ücret alıyorsa ondan gelir vergisi almayacağım (Neti brütüne çok daha yakın olacak). Eğer asgari ücretten fazla alıyorsan, sadece asgari ücreti aşan kısmından vergi alacağım." Bu muafiyet, her ay maaşınızdan kesilecek olan verginin bir kısmının (istisna tutarı kadarının) silinip, o paranın sizin cebinizde kalmasını sağlar. Hesaplama aracımızdaki yeşil "Asgari Ücret İstisnası (Eklenen)" satırı tam olarak bu silinen vergiyi ifade eder.
Ekim ve Kasım Aylarında Maaşım Neden Düşüyor?
Türkiye'de maaşlı çalışanların moralini bozan en büyük finansal mekanizma "Vergi Dilimleri"dir. Eğer işvereninizle sözleşmenizi "Net Maaş" üzerinden yapmadıysanız, anlaştığınız "Brüt Maaş" sabittir. Ancak net maaşınız yıl içinde aydan aya erimeye başlar.
Bunun sebebi Kümülatif Vergi Matrahı kuralıdır. Ocak, Şubat ve Mart aylarında kazandığınız toplam para henüz vergi limitlerini (dilimlerini) aşmadığı için maaşınızdan sadece %15 Gelir Vergisi kesilir. Bu yüzden yılın başında net maaşınız en yüksek seviyesindedir.
Ancak Nisan veya Mayıs ayına geldiğinizde (maaşınızın yüksekliğine göre), devletin belirlediği 1. vergi dilimi sınırını aşarsınız ve vergi kesintiniz %20'ye çıkar. Aylar ilerledikçe kazandığınız toplam para artmaya devam eder ve bir sonraki sınırı aştığınızda verginiz %27'ye fırlar. İşvereniniz sizin için hala aynı brüt parayı öder, ancak o paranın içinden devlete giden vergi oranı arttığı için banka hesabınıza (nete) düşen para gitgide azalır. İşte bordro matematiğinin en büyük sırrı bu artan oranlı sistemde gizlidir.